Ажойиб интервью
Бу ерда ҳамма нарса нолга тенг ишлов бериш тўғрисида: у қандай бажарилади; алмашлаб экиш ва у нима учун қўлланилиши ҳақида маълумотлар бор; тезкор натижалар; 5 йил ичида гумус 0.47% га ошгани ҳақида ўйлаш керак эмас. Айни пайтда бу усул энг фойдали ва тупроқни ҳимояловчи усулдир; ботқоқни сотиб олган ҳолда бу ҳақида умуман афсусланмаган, 100 гектар ишлов бериладиган ер майдонида ёввойи табиат бўлаги бўлиши лозим, бу ердан микроорганизмлар кўпайиб тарқатилади; бундай фермерлик фермер учун жуда самарали ва табиат учун фойдали бўлиши мумкин. Ўқинг ва роҳатланинг. Интервью узун бўлса-да, вақт сарфлашга арзийди.
Михаил ВОЙТОВИК фермер хўжалиги раҳбари (Украина, Киев вилояти)
Михаил Драганчукга No-till.ru сайти учун берган интервьюси:
Михаил Викторович Войтовик, қишлоқ хўжалиги фанлари номзоди, Киев вилояти Белоцерковск туманидаги майда хўжаликлардан бирининг раҳбари
Аммо ушбу хўжалик «Невараларимизга қандай ер мерос бўлиб қолади» деган риторик саволга жавоб бера олган. Михаил Войтовик бутун фаолияти давомида ўз ерида «тупроқ унумдорлигини кенгайтирилган тиклаш» қонунияти амал қилишига интилаб келмоқда.
Михаил Войтовик ўз хўжалиги билан танишишни даладан бошлашни таклиф қилди. Бу уни қизиқтирувчи асосий объект ва унинг фахри – тупроқ билан танишув.
- Ушбу даладан яқинда буғдой ўриб олинган, бу йил ҳосил мўл бўлди, гектаридан 60 центрнер ҳосил олинди. Гречка экилганидан сўнг бир ойу бир ҳафта ўтди.
Гречканинг ҳолатига қаранг. Ҳозир гречка органогенезининг 9 босқичи; ҳеч ким уни анғизга экилган деб ўйламайди. Масала менга гречка кераклигида эмас, гап шундаки, ер доим одеял ёки кўкат билан қоплангани бўлиши керак. Бу, эҳтимол, биз интилган асосий нарсадир. Пировард мақсадимиз – тупроқ унумдорлигини кенгайтирилган тиклаш қонуниятини ишга туширишдир.
Тупроқ азалдан мавжуд, аммо биз яхши инсонлар эмасмиз. Биз ерга зиён етказамиз, унинг фойдасини ўйламаймиз. Ҳолбуки, уни тушиниш ва қонуниятларига амал қилиш керак.
Моҳиятан ушбу қонуниятни ишга туширишга муваффақ бўлдим. 15 йилдан буён ерни ҳайдамаймиз, бунгача минимал технология бўйича ишлаганмиз. Саккиз йилдирки, хўжалигимиз соф No-till технологияси бўйича ишламоқда.
Менинг 3 та далам бор. Иккитасида соя, ва биттасида буғдой экилган. Буғдой экилган далада оралиқ экин – гречка ҳам етиштирамиз. Бу иккинчи ҳосилимиз. Шу тарзда биз буғдой ўсган майдонларни алмашлаб экишни органик тўйинтириш учун далани греча похоли билан бойитамиз.
- Сиз қандай натижаларга эришдингиз?
- Мен ва жамоам (ТОВ «Мрія») эришган энг катта натижа – давра суҳбатларида тупроқнинг унумдорлигини тикловчи технологиялар мавжуд эмас, деб бонг урган олимларнинг фикрлари нотўғри эканлигини исботладик. Яъни, уларнинг фикрича, чорвачилик қисқарса, ишимиз пачава.
Ҳолбуки, бу нотўғри, бунга жавоб бўла оладиган мутлақо ўзгача технология мавжуд. Мана, беш йил ичида гумусни 0,47 % га кўпайтиришга муваффақ бўлдик. Гап нима ҳақида кетаётганлиги тушунадиган одамлар учун бу жуда катта кўрсаткич. Тупроқ ҳар доим ёпиқ, ер усти қопламага эга, натижада шамол эрозияси ҳам, сув эрозияси ҳам йўқ.
Мана шу даладан яхши ҳосил олдик. Сўнгги 20 йилда бизнинг ҳудудимизда донли экинлардан бундай мўл ҳосил олинмаган. Фақат 1992 йилда, ёш агроном сифатида иш бошлаганимда гектаридан 60 центр ҳосил олганимиз ёдимда.
2014 йилда 137 гектар майдонга буғдой экдик ва ҳосилдорлик навга қараб (навларимиз маҳаллий) 58-65 ц/га ни ташкил этди. Буғдой 2 тоифали, жуда зўр бўлди. Похолидан маълум, у ҳам жуда мўл.
- Далага органика қаердан етказилади?
Буғдойнинг ҳосилдорлиги 6 т/га бўлса, бу 6 ёки 7 т похол демак. Шунингдек, гречкани экишдан қўшимча равишда 3 тонна гречка похолини оламиз, у эса таркиби, яъни микро ва макроэлементлар таркибига кўра буғдой похолидан ажралиб туради.
Буларнинг барчаси, далада гектарига 9 т похол қолишини таъминлайди. Буни 3 ёки 4 га кўпайтирсак, бир тонна похол 3-4 тонна органик ўғитга тенглашади. 9 ни 4 га кўпайтирсак – бу 36 тонна бир текис киритилган органик ўғитни англатади. Бу - харажатларсиз ўғитлаш. Айни пайтда қандай органик ўғитлар киритилганлиги биламиз.
Кўриниб турибдики, гречка экинлари яхши ҳолатда. Органогенезнинг 9 босқичи – тўлиқ гуллаш. Бу бор-йўғи 5 ҳафта. Натижаси – кутилганидан зиёда.
Шуниси аҳамиятлики, бу йил буғдойдан сўнг гербицид солмадик, чунки похол массаси катта бўлиб, тупроқ тўлиқ қопланган. Биз экинни дарҳол экдик.
- Оралиқ экин сифатида гречкани экиш фикри қандай туғилди? Бу ноанъанавий ёндашув.
- Адабиётлардан ўқиб, шуни билдимки, гречка – ажойиб сидерат.
У тезда ўсади ва вегитатив масса тўплайди. Айни пайтда у бошқа экинлардан фарқли равишда тупроқдан озуқа моддаларини жадал ўзлаштиради, масалан, буғдойга нисбатан икки баравар тез ўзлаштиради.
Гречка шоналамоқда
Мен доимо тажриба ўтказаман. Илгари сидерат тарзида горчица экар эдим. Ушбу далада бўйи менга тенг кладиган горчица ўсган. Ҳамма уни нима қиласиз, деб сўрар эди – экиш пайти яқин эди. Шу сабабли мен махсус ғалтакмола ясаб, уни янчдим.
Қиш бўйи у қуриди. Баҳорда Semeato сеялкаси билан ҳайдаб, ерни қоплаб қўйдик. Кейинчалик тушундимки, горчицадан сўнг ер қаттиқ бўлар экан, гречкадан сўнг пардек юмшоқ. Бунинг сабабини билмайман.
Балки ердаги жаннат шудир? Қора ер ўрнига – асал ва асаларилар, фазо билан боғлиқлик.
Гречканинг илдизи бошқа экинлар илдизига қараганда анча заиф, у қандай қилиб тупроқни юмшатади? Гречкадан сўнг тупроқни пенетрометр билан текширилса, унинг юмшоқлиги кўринади.
Шу сабабли мен гречкага ўтиб олдим. Биринчидан, у менга ёқади.
Энг муҳими бошқа нарсада. Мен онамни жуда ҳурмат қилар эдим, яқинда оламдан ўтдилар. Албатта, бу менга қаттиқ таъср қилди. Бутун умр онам лавлаги экиб, парваришлаган. Онамнинг сўзлари бутун умр хотирамда қолган: «Мен далани яхши кўраман». Онам оддий инсон эди, чопиқ қилишни яхши кўрар эди, биз ҳам болалигимиздан шунга ўрганганмиз. «Дала чопиқдан чиққач, қора тус олади, унга қарашим мушкул» дер эдилар.
Онамнинг туйғулари менга ўтган бўлса керак. Қора ер ўрнига уни жаннатга айлантирдим, гречка гуллаган жойда чопиқ керак эмас, қора ер кўринмайди. Асос – ана шу.
- Бугунги ютуқларингиз асосини онанингизнинг истаги ташкил қилса керак?
- Шубҳасиз, мен буни тушунаман, ва ундан жуда миннатдорман. Аммо бундан ташқари, атроф олам учун ҳам бу хайрлидир. Қуёш чиқмоқда, асаларилар учиб келади, атроф гўзал тус олади. Гречканинг бўйи ажойиб, дунёдаги қадимий жонзот – асаларилар ғувуллайди. Ҳолбуки, аввал бу ерлар фақат қора ер бўлган.
- Гречкани қандай қилиб йиғиб оласиз?
- Асрлар давомида гречкани ўриб, уюм қилиб қўйишган, сўнгра янчишган. Аммо кечки гречка октябрь ойининг охирида ўрилса, уюм қанчон қурийди? Шу сабабли уни ҳеч ким ўрмайди.
Эҳтиёж бўлса, десикант билан йиғиш мумкин. Аммо табиий десикант бор – дастлабки совуқ тушиши билан гречка сўлийди. Бир ҳафта кутиб, уни янчиш мумкин. Бу энг мақбул вариант, кимёвий воситалар ишлатилмайди. Аммо ушбу гречкада амалда минерал ўғитлар, пестицидлар йўқ, умуман ҳеч нарса йўқ, фақат экин холос. Бу даволаш учун энг яхши восита, кимёвий қўшимчалари йўқлиги туфайли у парҳез маҳсулот ҳисобланади.
- Гречканинг ҳосилдорлиги қандай?
- Тўрт йил давомида гречка экаман, 10-11 ц/га ҳосил оламан. Бу иккинчи ҳосил эканлигини эътиборга олсак, бу яхши кўрсаткич. Баҳорда бошқа деҳқонлар 7-12 ц/га гречка ҳосилини олишади. Гречканинг ҳосилдорлиги 20-22 ц/га деган гап уйдирма. Аслида 15 ц/гача ҳосил олиш мумкин.
- Гречканинг нархи баландми?
- Қандай ҳосил етиштирмоқчи эканлигим асосий мақсад эмас, гап бошқа нарсада. Пул – бу ҳаракатларининг самараси. Қанча пул олишим мумкинлигини олдиндан ҳисоб-китоб қилмайман.
Иқтисодий харажатларим камайди, фалсафани ўзгартириш имконияти пайдо бўлди – кўриб турибсиз, комбайн янчмоқда, сеялка дарҳол экмоқда. Илгари комбайн даладан кетиши билан чопиқ қилиш бошланар эди.
Бу иш бир неча бор такрорланади. Кузатишимча, қўшиниларим кунгабоқарни ўриб олгач, чопиқ қилишди, экинлар тўкилди – қайта чопиқ қилишди. Кузда 4 марта тупроққа ишлов берилган бўлса, баҳорда яна культивация қилинди, соя экилди. Жами 7 марта чопиқ қилинди.
Менинг даламда эса – гречка ўриб олинди ва баҳорда соя экилди. Фақат иккита операция бажарилди. Ажабланарлиси, менинг натижаларим уларникидан яхшироқ.
- Улар буни кўришмаяптими? Саволлар билан мурожаат қилишмайдими?
Далаларимни кўрган одамлар ўзига савол берморқда: «Далани ҳайдаш керакми?». Ишончим комил, улар даладаги экинларни кўриб, бу саволни ўзига бермоқда. Бу нарсалар ҳаммани ўйлашга мажбур қилади.
Охир-оқибат одамлар ушбу йўлни танлайдим, аммо янгиликни жорий қилиш мураккаб.
No-till га ўтиш учун асосий дастак қимматбаҳо сеялкани сотиб олиш билан боғлиқ бўлса керак. Унинг нархи эса 90 минг долларга тенг (масалан, янги Semeato). Бу уларни ўйлатиб қўймоқда.
Масалан, янги Lamborghini трактори, оборотли омоч сотиб олишлари мумкин. Ваҳоланки, бу нарсани олиш керак эди. Қадимдан қолган қарашлар уларга тўсқинлик қилмоқда. Одамзод фалсафаси.
Сеялкани сотиб олса-да, технология иш бермаган одамларни биламан. Туманимизда ҳам технология натижа бермаяпти. Нима учун? Чунки улар қиёслайди. Масалан, у бу йил далани ҳайдаб, экин эккан, яхши ҳосил олган, энди эса ҳосил кам. Яхши ҳосилни эса кутиш керак, мен саккиз йилдан буён шу усулда ҳосил оламан. Атрофдагилар билан солиштирадиган бўлсам, бирон марта кам ҳосил олмаганман.
Масалан, соянинг ҳосили кам бўлса, яна бошқа экинни киритиш керак, битта далада соя ўсса, иккинчисида бошқа экин. Менга эса соя етиштириш маъқул, чунки: биринчидан, бу алмашлаб экиш учун яхши экин ва тупроқ учун фойдали; иккинчидан, сояга оид нарх сиёсати жуда юқори, бу эса менга маъқул.
Гектаридан 100 центнер маккажўхори олиш мумкин. Аммо уни олиб келиш, сувини қуритиш керак ва нархини кутиш лозим. Буларнинг барчаси мураккаб иш. Соя билан боғлиқ ишлар эса оддий. Масалан, бу йил соянинг нархи 7000 грн гача етди. Гектаридан 2 тоннадан соя олсам, у бошқа экинлардан кўп фойда келтиради.
- 100 ц/га маккажўхоридан ҳам ортиқми?
Ҳа, маккажўхорининг иши кўп, фойдаси эса камроқ. Бу нарсаларнинг ҳисоб-китобини қилиш керак. Ҳали ҳамма ҳам ҳисоб-китоб қилишга ўрганмаган. Ҳамма нарсани граммигача ҳисобласак, маккажўхоридан олинадиган ҳақиқий фойда маълум бўлади. Шу сабабли мен танлаган алмашлаб экишга мўлжалланган экин ҳар томонлама маъқул – икки далада соя ва битта далада буғдой етиштираман. Фикримча, ҳозирга қадар бундан яхши йўл йўқ. Гречка эса қўшимча, ҳавас учун.
- Хўжалигингизда қандай техникадан фойдаланасиз?
- Бразилияда ишлаб чиқарилган Semeato сеялкаси бор, бу йил яна битта Kinze сеялкасини харид қилдик. Мен жуда мамнунман – бу йил унинг ёрдамида 35 см қатор оралаб соя ва гречка экдик. Бешинчи ҳафтага келиб, гречканинг бўйи чўзилиб қолди.
Бу юқори аниқликда экадиган сеялкадир. Фойдаланиши оддий, қамрови кенг ва унчалик оғир эмас. Ишнинг натижаси ажойиб, мен жуда мамнунман.
Эътибор беринг, сеялкани қандай сақлашмоқда. Айвонда жой етишмаганлиги туфайли унга ёпинчиқ ясалган, уни қуёш ва ёғингарчиликдан асрайди. Яхшилаб ўраб қўйилган.
Semeato ҳам яхши сеялка, 7 йил ундан фойдаланганман. У ҳақда фақат ижобий фикр билдира оламан, аммо ривожланиш узлуксиз жараён. Хусусан, Kinze менга кўпроқ ёқди, унинг келажаги порлоқ эканлигини кўриб турибман.
- Нимаси билан ёқди?
- Экишнинг бир тексилиги. Алмашлаб экишнинг 2/3 қисмини соя эгаллайди. Тупроқнинг унумдорлигини тиклаш учун кўпроқ дуккакли экинларни экиш керак.
- Нима сабабдан?
- Чунки дуккакли экинларнинг органик массаси тупроқ комплекси каби азотга нисбатан ўхшаш таркибга эга. У тезда у тезда парчаланади ва тупроқни тўйинтиради. Яънигумин ишқорлар ва бошқа моддалар тикланади. Шу сабабли ушбу курс танланди ва бу тўғри йўл деб ўйлайман.
Мендан кўп сўрашади – нима учун соя бунчалик кўп? Сабабини тушунтираман. Табиийки, қийинчиликлар мавжуд, алмашлаб экиш таъминланган бўлса-да – монокультура барибир ўз нуқсонларига эга. Айни пайтда, ҳозир пестицидлар кўплигини ҳисобга олсак, ерга зарар етказмай ишлаш имконияти мавжуд.
Сояни 35 см қатор оралиғига экамиз. Аввал Semeato ёрдамида 17см қатор оралиғига экилар эди. Менга айрим жиҳатлар ёқмас эди. Энди қаторларнинг текислиги кўриниб турибди. 600 минг/га
ишни такомиллаштириш учун сояни калибрлаш керак. Бунга тайёргарлик кўриш лозим.
Бу ерда 90-100 кг/га экилган, камида 130 кг экилган, аммо экиннинг сифати кўнгилдагидек эмас, чунки 2-3 уруғ ташланган. Айниқса сояга бу тўғри келмайди.
Биринчи босқичларда соянинг ҳосилдорлиги 11-14 ц/га ни ташкил этган. Ҳозир эса навига кўра ҳосилдорлик 25-35 ц/га етган, менда турли навлар кўп.
Таҳлил қилиб, келгуси йилда ҳам экканман. Навдан 12 й. дан кам ҳосил олинса, уни қайта экмайман. Нав катта аҳамиятга эга. масалан, канадача Мэдисон нави, ҳар доим юқори ҳосил беради. Ная нави ҳам кўп органик масса беради, ҳосил ҳам ёмон эмас.
Навлар йилнинг об-ҳавосига таъсирчан, шу сабабли битта навни экиш мумкин эмас. Мен ушбу навлардан фойдаланаман, ҳар йили улар турлича натижа беради.
Гречкани гектарига 1 миллион, 35 см қатор оралиғига экаман.
- Соя устига соя экилса, иккинчи йили яхши ҳосил берадими?
- Йўқ. соя буғдойдан сўнг яхши ҳосил беради. Алмашлаб экиш жуда фойдали. Айниқса No-till учун. Алмашлаб экиш қанчалик кенг бўлса, шунчалик яхши. Ўзига хос жиҳатларни эътиборга олсак, иқтисодий ёндашувлар мавжуд. Мақсад қандай эканлиги ҳам муҳим.
Менинг асосий мақсадим шубҳасиз, тупроқнинг унумдорлигини тиклаш, ва иккинчиси – моддий, чунки рўзғоримни таъминлашим керак.
Айни пайтда тарғибот ҳам муҳим -у самара бериши керак. Натижа эса шунчалик ажойибки, кунгабоқар экиш нияти туғилмайди. Нима учундир мамлакатимизнинг ярми кунгабоқар экади, бугунги кунни ўйлаб, бундан бошқа чора йўқ, деб ўйлашади. Бу нотўғри йўл. Одамлар учун ҳам, Украина учун ҳам. Бунинг сабабини ўйлаб кўришмайди.
Менинг хўжалигим мисолида Украина ривожланишининг бошқа йўли борлигини тушуниш мумкин. Фермерлар камбағал эканлиги, пул ишлаб топишнинг иложи йўқлигидан нолишлари менга жуда ёқмайди.
Бизнинг туманда, балки Киев ён атрофида фақат менгина No-till технологияси бўйича ишлайман. Бошқалар ҳам синаб кўради. Бир икки йил ўтгач, ортга қайтишади: “Нима учун? Ерни ҳайдаб туриш керак-да” дейишади.
Аралашиш билан табиат қонунларига хилоф иш тутишаётганини тушунишмайди. Ваҳоланки, бундай аралашувдан қанчалик сақлансанг, шунчалик яхши.
Масалан, ушбу даладан икки йил давомида техника фақат 6 марта ўтган.
Буғдой экилди, икки марта пуркагич ўтди ва комбайн юрди. Комбайннинг изидан сеялкали трактор юриб, экинни экиб кетди. Далада бўлган аралашувлар фақат шу.
- Натижаси қандай?
- Буғдойдан 60 ц/га олсам, бу минтақамиз учун яхши натижа ҳисобланади. Даставвал гектарига 35 дан бошлаб, изчиллик билан 40, 43, 49, 55, 60 центнерга етказдик. Йил сайин харажатни кам сарфлаб, кўпроқ натижа олаяпмиз.
Ер самара беришни бошлади. Органик моддалар парчаланиб, қонуниятлар амал қилмоқда. Бу йил энг яхши йиллардан бири бўлди. Аввалги йилларда намгарчилик билан боғлиқ муаммолар бор эди, шу сабабли қиёслашимизга асос бор. Белоцерков тумани энг етакчи туманлардан, сўнгги 2-3 йил кузги буғдой ҳосилдорлиги бўйича бешта энг илғор хўжаликлар сафидаман. Бу яхши кўрсаткич.
Шунингдек харажат қисмини эътиборга олиш керак. Бу йилги буғдойнинг таннархи 900 грн./т. ни ташкил этди. Ҳозир уни 2300 грн. дан сотаяпман. Яъни ҳисоб-китоблар бу даромад келтирадиган экин эканлигини кўрсатмоқда. Муваффақиятга эрииш учун технологиялар ва билимларни эгаллаш керак. Албатта ўқиш зарур. Ўзим фан номзодиман, университетда маъруза ўқийман. Аммо тупроққа ишлов бериш масаласида фикрим мутлақо ўзгариб кетди. Олдимга олий ўқув юртлари ўқитувчилари келиб, тажрибам билан танишишади.
Ҳозирги пайтда аграр университетларда бериладиган таълим эскириб қолган, бошқа йўлни танлаш керак.
Бу янги эмас, унутилган эски технологиядир. Ҳозир уни бразилча, америкача технология деб аташади, бу тўғри эмас. Аслида бу украинча технология – юз йил аввал Иван Евгеньевич Овсинский ушбу технологияни менинг ватаним Подольеда жорий қилган.
Аммо у пайтда ҳозиргидек имкониятлар йўқ эди. Бугун ушбу ишларни техника ёрдамида бажариш мумкин. Ковлаб ўтиришга ҳожат йўқ. Сеялка ёрдамида экин экасан, мўл ҳосил оласан.
Шу сабабли янгиликлардан четда қолаяпмиз, деб ўйлайман, ҳолбуки уларни ишга солиш, амалиётга жорий этиш ва натижа олиш керак. Қишлоқ хўжалигининг келажаги порлоқ, Украинани айнан қишлоқ хўжалиги юзага чиқаради. Дунёни боқиб, жаннатдагидек яшаш керак.
Табиатнинг ўзи шуни мўлжаллаганки, саводли ёндашсак, қанча кўп нарса олмайлик, у бизга кўпроқ қайтаради.
Бу инсоннинг мақсади бўлиши лозим. У яратиши, ижодкор бўлиши керак. Фақат бугунги кун ўйи билан яшаб бўлмайди.
- Сизнинг энг катта ютуғингиз қандай?
- Энг катта ютуғим – бу навраларимга мерос қоладиган ушбу ердир. Мен ёмон аҳволдаги ерни яхши ҳолатга келтирдим.
Барча шунга интилиши керак. Кўпчилик фақат бугунги кун ташвишида катта мақсадларни ўйламайди. Ҳолбуки, бунинг ўрнига жуда яхши ҳаёт кечириш мумкин.
Мана мисол, кўриб турибсиз – замонавий машина ҳайдайман, ҳозир хўжалигимга борамиз, у ерда зўр техникам борлигини кўрасиз – бу John Deere трактори, Semeato ёки Kinze сеялкаси, Amazone пуркагичи, Claas комбайни, итальянча Pedrotti қуритгичи. Айни пайтда 300 га ерим бор. Мана шундай техника ва шунча ер.
Бундай ёндашув орқали энг яхши техникани танлаш мумкин. Уни сотиб олишга қурбимиз етади. Айни пайтда кредит олмайман.
Бу йил иккита қимматбаҳо техника олдим. Сеялканинг нархи 72 минг доллар, машинамнинг нархи 55 минг.
Техникани ўзим учун олганман, зеро ерим унчалик кўп эмас. Одамларим мен билан қолди, улар ҳам пул ишлаб топиши керак. Улар ҳам хурсанд, мен ҳам жамоамиз борлигидан мамнунман.
- Бундай натижаларга қандай зришдингиз?
- Қўшни ерлар менинг собиқ хўжалигимга кирар эди.
Илҳомим келиб, черков қурдим. Уни ўз маблағларим эвазига қурдим. Ҳозирги пайтда иккита хўжалигим бор – 30 гектар ери бор фермер хўжалиги и 300 гектар ери бор в ТОВ «Мрія». Фермерлик орқали топган маблағларимни черков қурилишига сарфладим. Черков қурилиши якунланаётганда хўжалигим таназзулга учради.
Худодан сўрадим: «Черковни битиришга имкон бер» деб. Қолган ишлар мени қизиқтирмас эди.
Бўлиниш жараёнлари натижасида Блошинци қишлоғида иккита муваффақиятли корхона ташкил топди. Меники кичикроқ – 300 га ва иккинчиси йирик – 600 гектардан ортиқ ери бор.
Ақлимни ишга солиб, технологияни жорий қилдим. Бир пайтлар ерим кўп эди. Ёш раҳбар бўлганман – 700 дан ортиқ одамга бошчилик қилганман. Ҳозир одамларим 10 та ва 300 га ерим бор, аммо бугунги ютуқларимни қиёслаб бўлмайди. Шунингдек бутун Украинада технологиямни тан олишган.
Шуни айтиш керакки, ижобий фикрласанг, бу албатта яхши самара беради. Табиатнинг бир бўлаги эканлигимизни ёдимизда тутишимиз керак. Уни тушуна олсанг, у миннатдор бўлади. Буни черковни қуриш мисолида тушундим.
Технологияни жорий этишга маънавий жиҳатдан ёндашишга ҳаракат қилдим. Шу сабабдан ҳам у самара бермоқда. Ушбу боғлиқлиқни англаяпман. Бу танлаган йўлим тўғри эканлигини тасдиқлади. Бир куни ёнимга Европанинг 7 давлатидан олимлар делегацияси келди. Улар Украинадаги биохилмахилликни ўрганар эди, тупроқдан намуна олишди, бир квадрат метрда қанча чувалчанг борлигини аниқлашмоқчи бўлишди. Кейинчалик мена натижаларни юборишди. Бошқа хўжаликларга қараганда бизнинг еримизда микроорганизмлар анча кўп эканлиги аниқланди.
Гумус ишлаб чиқариш учун микроорганизмлар кўпайиши керак эди. Далага чиқсангиз, ер усти оламидан 5,6 ва 7 баравар кенгроқ оламга дуч келасиз. Тасаввур қилинг, у ерда қандай ҳаёт қайнамоқда.
Далаларда микроорганизмларнинг кўпайиши жараёни бошланди. Далада шароит идеал бўлса, 25 минг тонна микроорганизмлар бўлиши керак. Тасаввур қилиб кўринг, қанчалик кўп!
Технология қўлланилмайдиган бошқа далаларда уларнинг массаси 2,3 тонна бўлиши мумкин. Менинг еримда ҳам 25 тонна йўқ, аммо 10-12 тоннага етиб қолди.
Ҳосилни йиғиб олиб, анғизни ҳайдасак – миркоорганизмлар қаерда пайдо бўлади? Улар қандай кўпаяди?
Ҳозир дала похол билан қопланган, келгуси йилда эса ҳеч нарса қолмайди, улар минераллашиб кетади.
Технологияни жорий қилишни бошлаганимда похол 3 йилгача ерда ётар эди. Микроорганизмларнинг сони кам эди. Улар ҳозир кўпайган,ва похол жадал ўзлаштирилмоқда.
Ҳозир соя экинлган жойга борамиз, у ерда аввал нима ўсганлиги умуман билинмайди.
- Тупроқ кам бўлса-да, ишлов берилган жойларда похолни қайта ишлаш муаммоси кузатилади. Нолга ўтгач, уни ер устида кўпроқ қолишини истаймиз, миркоорганизмлар эса уларни тезликда қайта ишлайди.
- Гречка ўсиб, тупроқни қоплади. У ерда микроклимат шаклланган, ёмғирдан сўнг тупроқ нам, у ерда микроорганизмлар ўзини қулай ҳис қилади.
Ҳар тонгда гречка экилган далага келаман, иссиқ кунларда бу ерда асалари кўп бўлади.
- No-till га ўтишга нима туртки берди?
- Адабиётлар билан, Овсинский ишлари билан танишиб, ўзимга савол бера бошладим.
Айни пайтда иш мураккаблашди – ишга келгач, трактор учун ёқилғи ҳақида қайғуришга тўғри келар эди.
2007 йилда Кировоградга Агромирга бордим. У ерда сеялка ва у берадиган натижалар билан танишдим.
Даланинг четида, сеялка далага чиққан жойда уруғ қадалган, ва ишлов берилмаган ерда экинлар жуда яхши униб чиққан. Бу менга шунчалик кучли таъсир кўрсатдики, дарҳол маблағ топиб, сеялкани сотиб олишга қарор қилдим.
Сеялкани сотиб олдим ва экишни бошладим.
Экишни бошлагач, 18 эмас, 5 л/га ёқилғи сарфланишини тушундим.
Ҳозир бир мавсумда 20 л/га ёқилғи сарфланади.
Барчаси ўзгаради, деб ваъда бера олмайман. Аммо онгли одамлар бу йўлни танлаши керак. Дарҳол бутун хўжаликка жорий қилиш талаб қилинмайди. Даставвал ерларнинг бир қисмида синаб кўринг.
- Тупроқ ҳақидаги ушбу фикрлар қандай туғилди?
- Мен ҳаётни нозик ҳис қилишга қодир инсонман. Эътиқодим орқали тўғри йўлни излайман.
Фермерлик ери берилганда мени қўшни 5 гектар ботқоқликни сотиб олишни таклиф қилишди. Унинг нима учун кераклигини тушунмасамда, рози бўлдим. Фойда олмасам-да бу ер учун солиқ тўлаб бордим.
Айни пайтда бу ерда маънавий хордиқ чиқараман, у ерлар жуда чиройли.
Моргуннинг китобини ўқиб чиқдим, унда ёзилишича, тупроқ ривожланиши учун камида 1000 гектар ерга бир-икки гектар ишлов берилмаган ер зарур экан. Бу ердаги микроорганизмлар қолган майдонларга тарқалади.
Бу ер зарур эканлигини, атрофдаги далалар учун муҳим роль ўйнашини тушундим.
Барча ишларни қалбим амрига қулоқ солиб бошлаганман.
Ишга келганимда, ишдан мамнун бўламан. Қўлимда ишлайдиган 10 киши ҳам барқарор ойлик олишади, улар ҳам мамнун. Улар ҳам технологиямни қабул қилишган.
– Бу менинг дон омбори лойиҳам асосида қурилган.
Экинлар, уларнинг навлари турлича. Агроном учун бу жуда қулай омбор. Баъзан сақлаш хизматини кўрсатамиз.
Буғдойнинг 3 хил навини, соянинг 6 навини экаман. Уларни аралаш тарзда сақлаб бўлмайди. Кўпчилик мендан уруғлик сотиб олади, мен эса нима сотаётганимни аниқ биламан. Улар аралашиб кетмаганлиги кафолатланади.
2-тоифали буғдой. Пуркагич билан икки марта ишлов берилган. Йирик фирмалар 11-15 марта ишлов бериши мумкин. Улар эҳтитмол, гектаридан 70 центр ҳосил олиши мумкин, аммо пестицидларнинг бундай миқдори билан буғдойнинг сифати қандай бўлади.
- Шунга эътибор қилганманки, одамлар технологияни ўзлаштира бошласа, диққат марказида иқтисодиёт туради. Йил сайин тупроққа эътибор ортиб боради. Балки эволюция шундай содир бўлар.
- Пул масаласи нисбий. Бир китобда ўқиган фикр менга маъқул келди: Бир қари руҳнийдан сўрашибди: «Пулга муносабатингиз қандай?» У қуйидагича жавоб берибди: «Пулга муносабатим ижобий, аммо пул сизни эмас, сиз пулни бошқаришингиз керак».
Пуллар бирон бир ижобий мақсадга эришиш учун хизмат қилиши лозим. Нима учун мен натижага эришаман? Чунки ниятим олижаноб. Яхши ният билан уруғ қадаш яхши самара келтириши шубҳасиз.
- Ҳаёт фалсафасига келсак, қанча кўп қалб қўрингни берсанг, шунча кўп натижа оласан, тўғрими?
- Мен қанча даромад оламан деб кутиб ўтирмайман. Шунчаки ишимни қиламан. Сўнг ҳохлаган нарсани сотиб олишим мумкин. Буни олдиндан режалаштирмайман. Ҳаммаси ўз ўзидан бўлади.
- Орзуларингиз қандай?
- Асосий мақсадим гумус қатламини тиклаш, бунда 1 ёки 1,5 % фоизлик натижага эришиш. Шундай тупроққа кимёвий воситалар солинмайди, натижа эса яхши бўлади.
Агроуниверситет декани докторлик диссертациясини ёқлашим кераклигини айтди. Жавобан айтдимки, 1 % гумусга эришсам, албатта ёқлайман.
Университетда маъруза ўқишга таклиф қилишди. Кафедра мудири No-till га қарши бўлса, мен қандай қилиб маъруза ўқишим мумкин. Унинг фикрини ўзгартиришга эришишим керак.
Профессор Иван Дмитриевични сентябрда далага олиб келдим, гречканинг бўйи чўзилган эди. Қанча ўғит солгансиз, деб сўради.
Мен жавоб бердим: - Ишонмаслигингиз мумкин, гречкага ўғит солмаганман. Сўнгра соя экилган далага бордик. У битта экинни илдизи билан суғириб олди. Шундан сўнг менга айтдики, Михаил Викторович, энди сизга ҳамфикрман. Энди менга катта ҳурмат билан мурожаат этади.
Ўзига хос жозибаси билан ажралиб турадиган "Мрія" МЧЖ идораси.
- Технологияни ўзлаштиришга энди киришган оламларга тилакларинингиз.
- Ерда кўпроқ ишлаш, уни яхши кўриш керак, самараси албатта бўлади. Ҳеч нарсадан қўрқманг.
Дарҳол яхши натижага эришмассиз. Биринчи гал ўхшамаса, ўз устингизда ишлашдан тўхтаманг. Керакли адабиётларни ўқинг, тажриба қилинг. Бу иш билан шуғилланаётган одамлар ҳақида эшитсангиз, бориб тажрибаси билан танишинг.
Ер – бу ягона қайта тикланадиган ресурс, шунингдек у кенгайтирилган тарзда қайта тикланади. Бу ерлар миллионаб йиллар давомида шаклланган. Биз эса 100 йилда омоч билан гумусни 12 % дан 3 % га туширдик.
Анжуманларга йиғилган олимлар шундай хулосага келишдики, тупроқнинг емирилиши жараёнини орқага қайтариб бўлмайди. Менинг тажрибам эса бунга эришиш мумкинлигини кўрсатмоқда.
Фан амалиётга асосланиши керак. Олимлар хўжалигимдаги ернинг таркиби билан танишиши, NPK анализини олиши керак. Шунда ҳақиқат ойдинлашади.
- Бу йилги режаларингиз?
- Ҳеч нарсани режалаштирмайман, қалбим амри билан яшайман.
