Алимджанов А.А., Ҳорст М.Г., Пинхасов М.А.

Сўнгги йилларда суғориладиган майдонларнинг илгари мавжуд бўлган ташкил этилиши нисбатан кичик суғориладиган майдонларга эга бўлган кўплаб фермер хўжаликларига бўлиниб кетди. Вилоятда гравитатсиявий суғориш тизимларидан жўякли суғоришнинг кенг тарқалиши фонида бу сув ресурсларини қуйи босқичда – Сув исте’молчилари уюшмаси АВП даражасида бошқаришни мураккаблаштирди.

АВПни муассаса сифатида ташкил этишдан асосий мақсад сув ресурсларини сувдан фойдаланувчилар ўртасида адолатли тақсимлаш ва улардан самарали фойдаланиш ҳисобланади. Бироқ, айни дамда на адолатли тақсимлаш, на унумли фойдаланиш. Бунинг сабабларидан бири сувдан фойдаланувчилар ўртасида АВПлар ичида сувни бошқариш тамойили (ёндашуви).

Ҳозир АВПлар ичида сув тақсимоти қандай ташкил этилган?

Ҳозирги вақтда сувдан фойдаланувчилар сув тақсимотини ўн кунлик режалаштиришнинг ан’анавий усулидан фойдаланмоқда. Ушбу методология сувдан фойдаланишнинг катта бирликларига (50-150 га) қаратилган бўлиб, унда сув истеъмолчиси (одатда жамоа) сувни тўғридан-тўғри оқим билан таъминлаш режалаштирилган. Муайян ҳудудлар (гидромодулли ҳудудлар) учун маълум қишлоқ хўжалиги экинларини суғориш бўйича қабул қилинган меъёрларга асосланиб, маълум вақт оралиғида маълум миқдорда сув истеъмоли ҳисоблаб чиқилган - л / с / га билан ўлчанган суғориш гидромодулларининг ўн кунлик ординаталари. Энди ҳисоблаш ҳам амалга оширилмоқда: битта АВП доирасидаги контурларнинг умумий майдони, алоҳида экинлар эгаллаган гектарлар сони, ҳар бир экин учун сув истеъмоли даражаси, ҳар бир экин учун қанча сув кераклиги аниқланади. индивидуал АВП. Кейин ушбу ҳисоб-китоб Канал бошқармаси билан келишилади, шундан сўнг сувнинг тахминий мавжудлигини ҳисобга олган ҳолда келишилган мавсумий сувдан фойдаланиш режаси қабул қилинади. Бу усул жами ҳисобга олади, яъни. АВПнинг барча сув фойдаланувчилари учун одатда қанча сув керак.

Бироқ, бу усул замонавий АВПларда суғориладиган майдонларнинг нисбатан кичик контурларига эга бўлган кўплаб фермер хўжаликлари (ФҲ) мавжудлигини, ҳар бир ФҲ аслида сувдан фойдаланишнинг мустақил бирлиги эканлигини ҳисобга олмайди. Шундай қилиб, йирик фермер хўжаликларининг катта контурлари учун мўлжалланган принтсип якка тартибдаги фермер хўжаликларининг кичик контурлари тўплами учун худди шундай қўлланилади.

Аммо бу усул кўплаб шахсий уй хўжаликлари учун жуда самарасиз ишлайди. Хўжаликнинг суғориш схемалари бўйлаб кичик суғориш сув оқимларининг хўжаликнинг кўплаб тармоқларига тарқалиши муаммоси мавжуд. Оддий қилиб айтганда, АВП чекланган миқдордаги сувни олади, у тўғридан-тўғри оқим билан катта контактларнинг занглашига олиб боришини ҳисоблаб чиқади, лекин чунки сув АВП ичидаги кўплаб суғориш ариқларига тарқалади ва ҳар бир шохчага оз миқдорда сув оқади (1-схемага қаранг). Ва чекланган миқдордаги сув ҳар бир фермерга этиб боради. Агар деҳқон етарли сув билан даласини 1-2 кунда, оз миқдорда сув билан суғорса, суғориш муддати 10 кун ва ундан кўпроққа чўзилиши мумкин.

Сув таъминотининг бундай тарқалиши натижасида суғориш схемалари орасидаги хўжалик ичидаги суғориш тармоғида сув ёъқотишлари кўп марта ортади. Бундай сув таъминоти схемаси, шунингдек, ҳар бир фермер сувга ҳар қандай восита билан киришга ҳаракат қилишига олиб келади - улар рухсатсиз эшикларни очадилар, каналда сув бор бўлса, исталган вақтда унинг схемасидан ўтаётган сувни ўғирлайдилар, сувни чиқариб ташлайдилар. насослар билан тунда каналларнинг. Бундай рухсатсиз сувдан фойдаланиш айрим фермерлар томонидан (каналларнинг бошида ва ўртасида) сувнинг кўп исроф қилинишига, бошқа фермерлар томонидан (каналлар думида) сув етишмаслигига олиб келади.

Суғоришни қандай қилиб муқобил, самаралироқ ташкил қилиш мумкин?

Анъанавий усулнинг камчиликларини охирги фойдаланувчиларга консентрланган сув таъминоти орқали сув тақсимотини кунлик режалаштириш усулини жорий этиш орқали бартараф этиш мумкин. Ушбу усул Давлатлараро мувофиқлаштирувчи сув комиссиясининг (НИC МКБК) Илмий-ахборот марказида ишлаб чиқилган, синовдан ўтказилган ва келгусида тарқатиш учун таклиф қилинган.

Кундалик режалаштириш билан сув истеъмолини ҳисоблаш бир хил бўлиб қолади, лекин сув ҳар бир сув истеъмолчисига уларнинг ҳар бирининг илгари берилган аризаларига мувофиқ навбат билан берилади. Техник жиҳатдан буни жуда оддий қилиш мумкин: СФУнинг суғориш тармоғида мироб (гидрометр) бир ёки иккита фермерни узлуксиз массада сув билан таъминлаш учун у ёки бу филиални ёпади ёки очади. Кейин сув бошқа розеткаларга берилади, қолганларнинг ҳаммасига сув таъминоти ўчирилади. Булар. сув барча фермерларга / сув истеъмолчиларига талабларга мувофиқ, керакли миқдорда кетма-кет этказиб берилади. Шундай қилиб, фермерлар, АВП канали бўйлаб жойлашишидан ва даланинг катталигидан қат’и назар, ўз устуворлигига кўра (мурожаат асосида) суғориладиган майдоннинг эҳтиёжига қараб сув олади. Бундай сув таъминоти режими АВП ходимлари ва сув истеъмолчилари учун жуда қониқарли бўлиб, улар сувни кимга, қачон ва қандай тарифда беришни олдиндан билишади. Бу эрда сув таъминоти кетма-кетлигига риоя қилиш керак бўлган АВП миробининг (гидрометр) роли кучаяди (2-схемага қаранг).

Муқобил кундалик сув тақсимотини режалаштиришга ўтишнинг таъсири

1-жадвал – “Сингир-1” канал тизими бўйлаб дисперс (ўн кунлик) ва консентрланган (суткалик) сув тақсимоти учун сув тақсимоти кўрсаткичлари.

Аксарият ҳолларда СФУнинг барча ички тармоқларида тупроқли тўшак мавжуд. Инфилтрация ва суғориш техникаси учун ёъқотишлар, турли ҳисоб-китобларга кўра, барча сувнинг 20 дан 51% гача. Анъанавий суғориш усули билан сув бир вақтнинг ўзида СФУ суғориш тармоғининг барча тармоқлари орқали таъминланади. Таклиф этилган муқобил билан сув фақат очиқ шохлар орқали оқади ва тармоқнинг қолган қисмини сувсиз қолдиради. Бошқача қилиб айтганда, сув, муқобил кундалик режалаштириш билан, тармоқ ичидаги каналларнинг кичикроқ узунлиги бўйлаб оқади. Бу инфилтрация учун ёъқотишлар анча паст эканлигини англатади.

Бу усул С.да жойлашган Сингир-1 каналида синовдан оʻтказилди. Қосимов “Андижон вилояти Булоқбоши туманида. Сув тақсимотини кунлик режалаштириш билан вегетатсия давридаги ўртача сув орқали сув етказиб берилган суғориш тармоғининг узунлиги суғориш тармоғининг умумий узунлигининг 55 фоизини ташкил этди. Натижалар бўйича маълумотлар 1-жадвалда келтирилган.

Сув тақсимотининг иккита вариантини таққослаганда, консентрланган сув таъминоти билан экинларни сув билан таъминлаш анъанавий сув таъминотига қараганда юқори бўлади.

Суғориладиган экин майдонларига чиқиш жойлари даражасида ўртача сув таъминоти сув истеъмоли нормасига (суғориш режими бўйича суғоришнинг соф нормаси) мос келадиган ҳажмларнинг сув таъминоти терминалларининг терминалларига этказиб бериладиган сув таъминоти ҳажмига нисбати билан белгиланади. суғориш тармоғи.

1-жадвалда келтирилган маълумотларга кўра, "Сингир-1" тизими конларидаги шохобчаларга дисперс сув таъминоти билан 1632,1 минг м3 сув этказиб берилди, яъни. суғориш тезлигига мос келадиган ҳажм - аниқ, шу жумладан:

• пахта учун - 6200 м3/га

• кузги буғдой учун - 5300 м3 / га

Консентрланган сув та’миноти билан “Сингир-1” тизими далаларига чиқиш жойларига 1850,5 минг м3 сув етказиб берилди, я’ни. аниқ суғориш меъёридан ошиб кетадиган ҳажм ва қуйидагилардан иборат:

• пахта учун – 7029 м3/га (нормадан 825 м3/га ортиқ)

• кузги буғдой учун – 6009 м3/га (нормадан 709 м3/га ортиқ)

Фарғона водийсида биздаги ма’лумотларга кўра жўякли суғоришнинг ўртача самарадорлиги 70% [1] эканлигидан келиб чиқадиган бўлсак, суғориладиган далаларда етиштириладиган экинларнинг ўртача сув билан та’минланганлиги:

• тарқоқ (ўн кунлик сув тақсимотини режалаштириш) сув та’миноти билан – 70%

• консентрланган сув таъминоти билан (сув тақсимотини кунлик режалаштириш) - 79,4% (пахта учун - 7029 м3 / га / 6200 м3 / га * 70% = 79,4% ва буғдой учун - 6009 м3 / га / 5300 м3 / га * 70% = 79,4% )

Ҳосилдорликнинг суғориш нормаларига боғлиқлигини аниқлаш учун В.Р. Шредер [2] ҳосилдорлик ва суғориш нормаларининг қийматларини нисбий жиҳатдан ифодалаш усулидан фойдаланган. Максимал ҳосил ва суғориш тезлигининг мос келадиган қиймати бирлик сифатида олинади. Соф суғориш нормасининг экинлар экилган далалар даражасидаги ялпи суғориш нормасига нисбати сув мавжудлигига эквивалентдир.

Ўрта Осиё минтақасидаги тадқиқотлар асосида ҳосилнинг сув мавжудлигига боғлиқлиги В.Р. Шредер 2-жадвал шаклида.

2-жадвал - Ҳосилдорликнинг сув мавжудлигига боғлиқлиги

АВП жойлашган зона учун “С. Қосимов ", ("ИУВР Фарғона" лойиҳасининг кўрсаткич майдонларига кўра) маълум [3] максимал ҳосилнинг қийматлари: пахта учун - 40 тс / га ва кузги буғдой учун - 50 тс / га. Буни ҳисобга олган ҳолда ва 2-жадвалдаги қийматлар асосида сувнинг ҳақиқий мавжудлигига қараб ҳосилни аниқлаш учун ҳисоб-китоблар ўтказилди (3-жадвалга қаранг).

3-жадвал - Тарқалган сув таъминоти вариантига нисбатан сув таъминотининг кўпайиши ҳисобига асосий экинлар ҳосилдорлигининг ўсишини ҳисоблаш натижалари (ўн кунлик режалаштириш)

Асосий экинлар (пахта ва кузги буғдой)нинг сув билан таъминланишини ошириш самарасини ҳисобга олган ҳолда, фермер хўжаликларида сув тақсимотини ҳар куни режалаштиришнинг иқтисодий самарадорлигини ҳисоблаш, шунингдек, суғориладиган эрлар мисолида амалга оширилди. Сингир-1 канали (4-жадвал).

4-жадвал - Сув тақсимотини кунлик режалаштиришнинг иқтисодий самарадорлигини ҳисоблаш натижалари (фермер хўжаликларига консентрланган сув таъминоти)

Эслатма: ЎзР Марказий банкининг 15.11.11 ҳолатига кўра - 1 АҚШ доллари = 1769,285 сўм

Сув в тақсимотини ҳар куни режалаштириш суғоришни ташкил этиш учун муҳим имкониятни беради: жўякларга сув беришни бошлаш ва тугатиш ва кейинги суғориладиган майдонларни суғориш харажатларини фақат кундузи соатларда алмаштириш.

Шундай қилиб, сувдан кундалик фойдаланишни режалаштиришни жорий этиш натижалари қуйидаги имкониятларни кўрсатади:

~ АВПларнинг хўжалик ичидаги суғориш тармоқлари самарадорлигини 10-15 фоизга ошириш;

~ шундан келиб чиқиб, магистрал каналлардан қўшимча сув олмасдан, асосий ШКнинг сув таъминотини ошириш;

~ сувнинг кўпайиши ҳисобига ҳосилдорликни ошириш;

~ фойдани оʻртача $69,8/га га ошириш (шу жумладан: пахта учун — $96,2/га ва кузги бугʻдой — $43,1/га).

~ магистрал каналлардан сув олишни 25-35% га камайтириш;

~ сув ресурсларини барча сув истеъмолчилари ўртасида тенг ва ўз вақтида тақсимлаш;

~ сувдан фойдаланувчилар ва АВП ходимлари ўртасида сувни кеч етказиб бериш ва унинг СФУдан фойдаланувчилар ўртасида адолатсиз тақсимланиши билан боғлиқ ижтимоий кескинликни камайтириш;

~ тупроқ унумдорлигини сақлаш ва такрор ишлаб чиқаришни кенгайтириш.

АДАБИЁТЛАР

1. Ҳорст М.Г., Шамуталов С.С., Перейра Л.С., Гонкалвес Ж.М., Фаргʻона, Орол денгизи ҳавзаси қишлоқ хоʻжалигида жоʻякли сугʻориш билан сувни тежаш салоҳиятини дала баҳолаш. Сув бошқаруви 77, 210-231 (2005)

2. Шредер В.Р., Василев И.К., Трунова Т.А. - қурғоқчил зонада ғўзани гидромодулли раёнлаштириш ва суғориш нормаларини ҳисоблаш. СГВҲ ва САНИИРИ тўплами, 8-сон, Тошкент, 1977, 28-44-бетлар.

3. Нерозин С.А., C1.1 позитсияси бўйича маъруза - " ИУВР ташкилотларининг молиявий-иқтисодий мақсадга мувофиқлиги аспектларини батафсил ўрганиш", " ИУВР Фарғона" лойиҳаси, ИCWC СИC, Тошкент, 2010 й.

4. Пинхасов М.А. - “Сув хўжалиги ташкилотларининг та’миноти учун тарифларни белгилаш бўйича ё‘риқнома
сувдан фойдаланувчиларга хизмат коʻрсатиш”, “ИУВР-Фаргʻона” лойиҳаси, Тошкент, 2009 й.

Технологияни жорий этиш бўйича барча саволлар бўйича Марказий Осиё сув хўжалигини мувофиқлаштириш бўйича давлатлараро комиссиясининг (НИC МКБК) Илмий ахборот марказига мурожаат қилинг.

Ўзбекистон Республикаси, 100187, Тошкент ш., Қорасув-4 массиви, 11-уй
Телефон: (998 71) 265 92 95, 266 41 96
Факс: (998 71) 265 27 97
Э-маил: dukh@icwc-aral.uz
Директор: техника фанлари доктори, проф. Духовний Виктор Абрамович