Ўзбекистон Фанлар академияси Ўсимлик ва ҳайвонот дунёси генофонди институтида ёввойи ўсимликларнинг электрон ма’лумотлар базаси яратилади.
Рангини ёъқотган шаффоф гулбарглар, новдалар ва куртаклар - кўпчилик гербарийни шундай тасаввур қилади. Бироқ, табиатнинг хилма-хиллигини ўрганиш жараёнида компютер технологияларининг жорий этилиши билан бу тасвирлар тубдан ўзгариши мумкин. Фанлар академияси Ўсимлик ва ҳайвонот дунёси генофонди институтида мамлакатимиз флорасининг электрон ма’лумотлар базасини яратиш бўйича амалий лойиҳа бошланмоқда. У Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Фан ва технологияларни ривожлантиришни мувофиқлаштириш қўмитаси гранти ҳисобидан Глобал экологик фонднинг Кичик грантлар дастури кўмагида амалга оширилади.
Мустақилликка эришганимиздан сўнг ўсимлик ва ҳайвонот дунёсини баҳолаш, реликт, ноёб ва ё‘қолиб кетиш хавфи остида турган турларни муҳофаза қилишга ёндашув тубдан ўзгарди. Биологик хилма-хилликни муваффақиятли мониторинг қилиш, сақлаш ва ундан барқарор фойдаланиш учун ўсимлик навлари ва уларнинг табиий бирикмаларининг ҳудудларда замонавий тарқалишини ўрганиш ва таҳлил қилиш айниқса долзарб бўлиб қолди. Охирги маʼлумотларга коʻра, Оʻзбекистоннинг замонавий флорасида ёввойи ҳолда оʻсадиган томирли оʻсимликларнинг 4500 дан ортиқ турлари мавжуд. Тахминан 10 фоизи фақат бизнинг мамлакатимизда учрайдиган эндемик касалликлардир. Жануби-ғарбий Тян-Шан (Тошкент ва Наманган вилоятларининг тоғли ва тоғ олди ҳудудлари), Нурота тизмалари (Жиззах, Самарқанд ва Навоий вилоятлари) ва Қўгитанг (Сурхондарё вилояти), Оролбўйи ва Оролбўйи ҳақида жуда кўп маълумотлар тўпланган. Амударёнинг қуйи оқими. Бироқ, қолган текислик ва баъзи тоғли ҳудудлар янада эҳтиёткорлик билан ўрганишни талаб қилади.
Республикамиз ва бутун Оʻрта Осиё флораси ҳақидаги энг муҳим маʼлумот манбаси Фанлар академияси Оʻсимлик ва ҳайвонот дунёси генофонди институти марказий гербарийининг коллексия фондидир. Бу ерда Ўзбекистоннинг барча ҳудудлари ва дунёнинг бошқа ҳудудларида тўпланган 1,5 миллион варақдан ортиқ гербарий сақланади. Ботаника коллексияси ва музейи мамлакатнинг миллий бойлиги, рус ботаникларининг фахри бўлиб, бутун дунё бўйлаб таксономларнинг эътиборини тортади. Ўрта Осиё намуналари сони бўйича Тошкент гербарийси дунёдаги энг катта ва ҳатто Россия Фанлар академияси Ботаника институтининг Санкт-Петербургдаги машҳур “ҳамкасби”дан ҳам қолишмайди.
Кауфман лоласи - Чотқол тизмаси
Ҳар йили ходимларнинг саъй-ҳаракатлари билан база 1,5 мингга яқин "янгилар" билан тўлдирилади. Тур намуналари тўплами, я’ни ҳар бир янги очилган тур фан учун биринчи бўлиб тавсифланган ўсимлик турларининг “паспортлари” олтин фонд ҳисобланади. Уларнинг умумий сони 1,5 мингдан ошади. Ушбу тоʻпламдаги маʼлумотлар Оʻзбекистоннинг аксарият ҳудудларида яшил дунёнинг тарих контекстида қандай оʻзгарганлигини аниқлаш имконини беради. Бироқ, илгари бу ноёб маълумотлар мажмуаси илмий тадқиқотларда кам қўлланилган, табиий хилма-хилликни баҳолашда этарли даражада талаб қилинмаган. Бунинг асосий сабаби Марказий гербарийнинг электрон ма’лумотлар базасининг ё‘қлиги эди. Минглаб намуналар, босма нашрлар ва илмий ҳисоботлар орасидан керакли маълумотларни излаш керак эди. Муаммони ҳал қилиш географик ахборот тизимларидан (ГИС) фойдаланиш бўлиши мумкин. Ушбу замонавий дастур сизга катта ҳажмдаги маълумотларни сақлаш имконини беради - матнли ва график: хариталар, фотосуратлар. Шу билан бирга, сўров бўйича, сизга керак бўлган ҳамма нарсани тез ва осон таъминлайди.
Оʻтган йили бошланган “Оʻзбекистонни ботаника-географик раёнлаштириш ва оʻсимликлар хилма-хиллиги боʻйича ягона маʼлумотлар базасини яратиш. 1-қисм. Оʻрта Осиёнинг тогʻли вилояти” лойиҳаси келгуси икки йилда амалга оширилади. Марказий Осиёда ўхшаши бўлмаган йирик илмий иш давлат грантига сазовор бўлди. Электрон каталог асосида Ўзбекистон флорасининг энг йирик авлодига мансуб 40 минг гербарий намуналари тўғрисидаги ма’лумотлар аллақачон тузилган бўлиб, унда ноёб, эндемик ва ё‘қолиб кетиш хавфи остида турган ўсимлик турларининг максимал сони жамланган. Э’тиборлиси, лойиҳанинг биринчи йилида 40 дан ортиқ янги топилмалар аниқланган. Бу гербарий намуналари узоқ вақт давомида тоʻпланган, бироқ маʼлумотлар парчаланиб кетганлиги ва марказлаштирилган маʼлумотлар базаси ёʻқлиги сабабли “Оʻзбекистон флораси” ва “Оʻрта Осиё оʻсимликлари калитлари” нашрларига киритилмаган.
Тегишли лола - Нурота тизмаси
Ҳозирги кунда институт ходимлари томонидан Ўзбекистонни ботаник-географик раёнлаштириш схемаси ишлаб чиқилган. У маълумотларни рўйхатга олиш ва йиғиш учун матритсага айланади. Лойиҳа барча мавжуд маълумотлар мажмуасидан фойдаланади. Булар Марказий гербарийнинг гербарий фондлари ва адабий манбалар, илмий экспедитсиялар ҳам ташкил этилган. Улар республиканинг етарлича ўрганилмаган ҳудудларига юборилади. Қолаверса, замонавий дала тадқиқотлари ҳам ўз самарасини бермоқда. Сўнгги йилларда институт олимлари фан учун ўндан ортиқ янги турларни топдилар. Шундай қилиб, 2012-йилда Фарғона водийси, Охангарон водийси ва Ғарбий Ҳисорда Ўзбекистонда илгари қайд этилмаган ўсимликлар йиғиб олинди.
Электрон маʼлумотлар базасида мамлакат ҳудудлари боʻйича оʻсимлик дунёсининг тоʻлиқ роʻйхати боʻлади шу жумладан эндемиклар ва Қизил китобга киритилган. Ҳар бири учун олимлар тупроқ тури, яшаш жойи, ўсиш баландлиги зонаси, тарқалиш даражаси ҳақида маълумот тўплайди. Матн маʼлумотлари ва географик координаталардан ташқари фойдаланувчилар сканердан оʻтказилган гербарий тасвири ва тирик оʻсимликлар суратини олишлари мумкин боʻлади. Базадан экотаʼлим ва туризм учун фойдаланиш намунаси сифатида энг коʻп ташриф буюриладиган ва қизиқарли ҳудудлардан бири – Угом ҳудудига кирувчи Чимён массиви ва унинг атрофидаги оʻсимлик дунёси боʻйича иллюстратсион дала қоʻлланмасини нашр этиш режалаштирилган. Чотқол миллий боғи. Олий оʻсимликларнинг 1697 тури мавжуд боʻлиб, улардан 61 таси Оʻзбекистон Қизил китобига киритилган ва 58 таси эндемикдир. Қўлланма 300-350 та энг кўзга кўринган ва ёрқин, шунингдек, ноёб ва ноёб ўтлар, дарахт ва буталар ҳақида ма’лумот беради.
Ҳар қандай фойдаланувчи маълумотларни йиғиш йили бўйича саралаши, маълум бир ҳудуддаги барча ўсимликлар ёки маълум бир ҳудудга хос ноёб ва эндемик турларнинг рўйхатини олиши мумкин. Кейинчалик янги тадқиқотлар натижалари доимий равишда электрон маълумотлар базасига киритилади, бу эса мамлакат яшил дунёси таркибидаги ўзгаришларни таҳлил қилиш имконини беради. Бу зарурий шарт, чунки у инсон таъсири остида ва табиий сабабларга кўра доимий равишда ўзгариб туради - совуқ, ёмғир. ГИС хариталарига эга ма’лумотлар базаси таҳлилий ма’лумотларни, масалан, ноёб ёки иқтисодий қимматли турларнинг локализатсияси ва кўплиги тўғрисидаги ма’лумотларни қидириш ва олиш, ўрганилаётган ҳудуднинг умумий экологик баҳосини бериш имконини беради. Бундан ташқари, сунъий ёълдош тасвирлари ёрдамида экотизимларни баҳолаш, атроф-муҳит мониторинги ва вазиятнинг кейинги ривожланишини башорат қилиш мумкин бўлади.
Электрон ма’лумотлар базасининг афзалликларидан бири шундаки, у интернет тармоғидаги махсус саҳифага жойлаштирилади ва версиялари CД ёки ДВД дискларда бепул тарқатилади. Улар, энг аввало, Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасининг ҳудудий тузилмалари, қўриқхоналар, миллий боғлар ходимлари фаолиятида, йирик ишлаб чиқариш об’ектларининг экологик аудити ва атроф-муҳит ҳолати мониторингини ўтказишда, табиатшунос олимлар, олий ўқув юртлари профессор-ўқитувчилари ва талабалари фаолиятида қўл келади. , биологлар.
Комилжон Тожибоев.
Биология фанлари доктори, Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўсимлик ва ҳайвонот дунёси генофонди институти марказий гербарий бошлиғи.
Наталя Бешко.
Биология фанлари номзоди, катта илмий ходим.
Ушбу материал ПМГЕФ веб-сайтига жойлаштириш учун "Правда Востока" газетаси мухбири Оксана Ведяева томонидан тақдим этилган ва http://www.pv.uz/today/13.02.13 да чоп этилган.
Наталя Бешко сурати
