Фарғона водийсига бориш учун Қамчиқ тоғ довонидан сакраб ўтиш керак. Баландликда ҳаво мусаффо, қорзорлар ёнида, ён бағирларининг яшиллиги ёрқин. Фарғона водийси нок шаклига эга. Уни Сирдарё ирмоқлари ва каналлари билан кесади. Биз довондан бошлаймиз ва "нок" нинг чеккаларини - сув етиб бормайдиган бўш даштни кўрамиз. Сув этишмаслиги ёзги жазирамада ва сув ёъллари яқинида сезилади. Томчилатиб суғориш муаммони ҳал қилади, дейишади. Биз томоша қиламиз.
Қўшнилар ҳайрон бўлишди
2009-йилда Абдулвоҳид Болтабоев ўзининг “Жамолиддин-Сардор ҳамкор” фермер хўжалигида томчилатиб суғориш тизимини ё‘лга қўйишга қарор қилганида, қўшнилар ҳайратда қолган эди. Суғориш ариқларида сув қуйиш одатий ҳолдир, бу эрда каналдан насослар сувни помпалайди. Аммо анъананинг камчиликлари ҳам бор. Кўтарилган - эр ости сувлари кўтарилиб, туз олиб боради. Буғдой йиғиб олингандан сўнг, сув таъминоти кескин камаяди ва кейин сув охирги қисмларга этиб бормайди. Агар этишмовчилик бўлса, қўшнилар уни бир-биридан яширинча ушлаб олишга ҳаракат қиладилар, низолашадилар. Натижада, ҳосил учун кураш жуда камтарона натижалар билан тугайди. Нима бўлганда ҳам, Наманган вилояти Уйчин туманидаги эски дарё бўйида фермерларга тақсимланган чекка ерларда ҳам шундай. Дарё анча олдин ўз ёъналишини ўзгартирган, фақат тошлар қолган. Уларни даладан олиб чиққан машиналар сон-саноқсиз эди. Ва шунга қарамай, ҳамма нарса йиғилиб, олиб ташланмаган, эрнинг сифати паст. Бу эрда мумкин бўлган юз баллдан тупроқ бонитети ўттизта. "Бу тажриба учун тўғри жой эмас." Аммо у бошқача фикрда эди. Беш гектар пахта майдонида икки хил томчилатиб суғориш тизими билан тажриба ўтказилди. У сувнинг булутли бўлишидан ва бир зумда эмитент томчиларини ёпишидан қўрқди ва у, муҳандислик бўйича, чўкинди чўкинди танкларини таъминлади. Кузда қўшнилар кўпи билан йигирмата бўлганида гектаридан 38 сентнердан пахта териб олдим.
Ҳосилни йиғиб, Хитойга бориб, томчилатиб суғориш тажрибасини ўрганди, айни пайтда ишлаб чиқариш билан яқиндан танишди. Мен, албатта, қўшниларим ҳақида ўйладим. Импорт қилинган тизимларни сотиб олиш қиммат. Агар сиз Хитойдан ускуна сотиб олиб, Уичида маҳаллий хомашёдан ишлаб чиқаришни бошласангиз, бу бошқа масала. Ва ниҳоят, мен уни сотиб олдим ва 2012 йилда тизимларни ишлаб чиқаришни бошладим. Энди у давлат тендерида иштирок этмоқда. Рақобатчиларда бир гектар боғнинг гектари 4 минг доллар, Абдулвоҳидники эса сўмдан икки баравар арзон бўлган тизимлар мавжуд.
Ҳамроҳлар Уичи шаҳридан томчилатиб суғориш ишқибози ҳақида ҳикоя қилишганда, воқеа эртакдек туюлади. Ва мен томчилардан суғоришни ўрнатдим ва ўз маблағим билан Хитойга бордим. Мен ускунани танладим ва савдолашдим. Кейин эса банкдан 92 минг долларга кредит олиш, асбоб-ускуналар харид қилиш ва етказиб беришдан тортиб, биноларни ижарага олиш ва уларни та’мирлаш, хомашё харид қилишгача бўлган яна минглаб муаммоларни ҳал қилиши керак эди. Ва ҳамма нарса амалга ошди.
"Унинг ғоялари бор, бундай одамлар ҳаётни ҳаракатга келтиради!" – Глобал экологик фонднинг Ўзбекистондаги Кичик грантлар дастуридаги ҳамроҳларим шундай фикрда. Улар Фарғона водийсида томчилатиб суғориш тизимини ривожлантиришда ҳам иштирок этмоқда. Ерларнинг деградатсиясига қарши курашиш, сувни тежаш дастурнинг устувор ё‘налишларидандир. Болтабоев ўз лойиҳасини "тақиллатганида" мен кредит олмоқчиман, лекин ишлаб чиқаришни ривожлантириш учун қўллаб-қувватлаш зарур, ПМГЕФ ходимлари унинг даласида томчилатиб суғориш қандай ишлашини кўриш учун келишди.
қадрланади. Сув ва минерал ўғитлар тежалади, электр энергияси сарфи икки баравар кам. Экинлар эрта пишади, етиштирилган экинларнинг ҳосилдорлиги юқори бўлади. Одамларни ишонч ҳосил қилишлари керак бўлган бошқа имтиёзлар ҳам бор.
Қандай қилиб одамларни ҳайратлантирмасликлари, балки амалга оширишлари учун имтиёзларга ишонтириш мумкин? Абдулвоҳид уларнинг 1 гектарини республика боʻйлаб фермер ва деҳқон хоʻжаликларига камида 20 гектар ердан бепул беришни, уларда тизим жорий этишни таклиф қилди. Фермер аёллардан аризалар бўлса, уларга 10 гектардан 3 гектар ер етказиб бериш ва ўрнатиш ҳам бепул. Ушбу уч йиллик лойиҳа ГЕФ Кичик грантлар дастури томонидан қўллаб-қувватланди.
Адирлардаги иссиқхоналар
Намангандан ўтамиз, кейин бир неча километрдан кейин – Уйчи, у ерда Абдулвоҳид бизга қўшилади.
— Маʼлумотингиз боʻйича муҳандиссиз, лекин ерда қандай қилиб муваффақиятли ишлашга эришасиз?
— Отам агроном бўлган. У жуда кўп махсус адабиётларни қолдирди. 1968-йилда Ўзбекистонда биринчи бўлиб бир гектар боғда томчилатиб суғоришни ё‘лга қўйди. У шлангдаги тешикларни мих билан ёқиб, тугмачани киритди ва ундан томизди. Болалигимда у мени бир неча бор шу соҳага олиб кетди. У шундай деди: “Қаранг, ўғлим, тизим қандай ишлаяпти. Томчилатиб суғориш - келажак." Нима учун у гектар билан чегараланган? У яхши ташкилотчи бўлиб, янги совхозлар ташкил этишга ё‘налтирилган. Энди бири, кейин иккинчиси, кейин учинчиси. Ва бу сафар ҳам худди шундай. Томчилатиб суғориш талаб даражасида эмас эди, чунки сув етарли эди. Тўқтўғул сув омбори суғориш режимида ишлади. Қишда тўпланган ҳамма нарса ёзда далага кетди. Иттифоқ тарқалгач, кўп нарса ўзгарди. Тўқтўғул тузуми ҳам, касбим ҳам. Деҳқон бўлди, 70 гектар ер олди. Ўсимликлар сувга муҳтож бўлганда, у жуда оз бўлади. Отамнинг томчилатиб суғориш ҳақида айтганлари эсимга тушди.
Машина шимолий Наманган канали бўйлаб ҳаракатланиб, вилоятга сув шу каналдан етказиб берилади. Каналда сув бор, лекин вегетатсия даврида сув етарли бўлиши ҳақиқат эмас. Каналлар бўйлаб ўрнатилган насослар қир-адирларда жойлашган далаларга қандай сув қуйишини кўрамиз. Адирлар шағалдан ясалган бўлиб, бундай майдонларни одатдаги усулда суғориш ариқлари орқали суғориш жуда кўп сув талаб қилади. Тоғ ёнбағирлари ям-яшил буғдойга бўялган, қўнғир экин ерлари, узумзори бор, бу ерда боғ.
Ё‘л бўйлаб яна бир километр думалаб борамиз, ниҳоят Абдулвоҳид Болтабоев: “Мана, иссиқхоналар бор”, деб кўрсатади. Улар тепаликнинг бир жойида. Ҳар бир эллик метр узунликдаги оқ пластик аккордеонлар. Биз уларни пиёз плантатсиялари орасидан чақирамиз ва баррел ёнида дарахтлар остида секинлашамиз. Ундаги бир тонна сув бир суғориш учун кифоя қилади. Унга ариқ суви қуйилади, бу эрда у жойлашади, кейин эса тортишиш кучи билан қувур орқали иссиқхоналарга оқади.
Биз ҳам уларга тушамиз. Иссиқхонанинг дераза ва эшиклари очиқ. Уй эгаси Носиржон Сайфуллаев сизни киришга таклиф қилади. Бирида - буталар устидаги бодринг, иккинчисида - помидор. Помидор ҳали яшил, лекин бодринг пишган. Уларнинг барчаси тўда бўлиб пимпле осилган. Ва "татиб кўрадиганлар" орасида тер дўл бўйлаб юзларини думалайди: плёнка остидаги иссиқхонада иссиқ ва нам.
Ўтган йили Носиржон биринчи иссиқхонани ташкил қилди. Мен том ёпиш материалида уч кун суғордим, унда тешикларни тешдим. Сув орқа қаторларга етиб бормаган, буталар ўсиб чиққан. Мен маслаҳат сўраб Абдулвоҳидга мурожаат қилдим. Ва у лойиҳада иштирок этишни таклиф қилди. Томчилатиб суғориш харажатлари ҳисоблаб чиқилиб, жорий йилнинг баҳорида тизимлар ўрнатилди. Энди суғориш учун уч-тўрт соат керак бўлади. "Қуёш ўтиб кетади ва сиз кўрасиз." Аммо қуёш ботишини кутишга вақт ёъқ. Илтимос, сувни ёқинг. Биринчидан, у асосий қувур бўйлаб ишлайди. Ундан шланглар орқали ўтади. Иссиқхона 11 қатордан иборат бўлиб, ҳар бир тўшакнинг икки томонида шланглар мавжуд. Тешиклар ўртасида - 30 сантиметр. Деҳқон хўжалигининг жами икки гектар ер майдони бор. Бу эрда ва пиёз, ва боғ ва қовун. Ҳозирча иккита иссиқхона бор, бироқ Носиржон янги йилга қадар помидор ва бодринг ҳосилини йиғиб олиш мақсадида сентабр ойида янги кўчатлар қурмоқчи. “Сугʻурта қилиш учун беш тонналик бочка олиб келаман. Сув истеъмоли энди камроқ, камроқ меҳнат харажатлари. Менинг орзуим - бутун фермада томчилатиб суғориш "
Нархи ҳамёнбоп
Айвандан панорамани томоша қилишга вақтимиз ёъқ. Тоғ ёнбағирларига булут соялари тушади. Қуруқ тупроқда оёқ остидаги пиёз баланд ва, шубҳасиз, экологик жиҳатдан қулай. Ариқ бўйидаги кўк мотор, бир тоннага яқин бочка ва у ерда бизнинг машинамиз. Дастурда кейинги нима? Томчилаш тизимлари ишлаб чиқариш ва лимонариум. Ҳар икки иншоот Уйчин тумани машина-трактор паркида жойлашган.
МТПга кириб, биз пойдеворда эски тракторни кўрамиз, бу биринчиси. Хўш, технология ичида замонавий, лекин унга қойил қолиш учун вақт ёъқ. Асосий қизиқиш - янги технологик ёъналиш. Бунга эришиш учун Абдулвоҳид Болтабоев бир нечта тўсиқларни босиб ўтган. Агробанкка биринчи келганимда рисола олиб келгандим. Мен сизни нима учун томчилатиб суғориш учун кредитга муҳтож эканлигингизга ишонтирмоқчи эдим. Қуриб бораётган Орол денгизининг сурати кўрсатилди. "Муаммо сизники эмас" - "Кимнинг?" "Пул ёъқ". Мен бизнес-режамни уч марта ўзгартирдим, бу бир йил давом этди. Ниҳоят қоғозбозликни қўлга киритгач, Бош прокурорга ёздим. Текширгандан сўнг, кредит олинган. Мен сотиб олиш учун пул тўладим. Ижарага олинган устахонада таъмирланган. Ускуналарни созлагичлар Хитойдан келиб, ускунани йиғиб, улардан фойдаланишни ўргатишди. Бу ерда деҳқон учун муҳандислик ма’лумоти қўл келди.
Унинг қўл остидаги сехда олти киши бор, лекин овозни оширсангиз, саккиз кишидан иборат уч сменада ишлашингиз мумкин. Биз устахонанинг энг чеккасига борамиз, у эрда жараён бошланади. Болтабоев хомашё ҳақида тушунтиради. – Ҳозир “Шўртангаз”даги биржа орқали хомашё сотиб оламан. Аммо воситачисиз, тўғридан-тўғри, хом ашё арзонроқ ва маҳсулотлар арзонроқ. Мен хат ёзаман, бу харидорлар учун яхшироқ эканлигига ишонтираман. Бир гектар боғ учун 330 кг хомашё ёки 2500 метр шланг керак бўлади. Йилига 500 тонна хомашё қайта ишлаймиз, 1500 гектар майдонни шланглар билан та’минлаймиз. 2013-2017-йилларда суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш Давлат дастурида томчилатиб суғориш муҳим ўрин тутади. Нархни пасайтиринг "...
Биз кўк шлангнинг барабан атрофида қандай ўралганлигини кузатамиз. Бир дақиқада - 14 метр, бир соатда 840 метр. Болтабоев маҳсулотларни ҳар хил қилиш учун кўк қўшимчани ўйлаб топди. Пластмасса қуёшга чидамли, беш йил хизмат қилади, лекин муҳандис унинг эластиклигини ошириш учун ечим топди ва у бу ҳақда ғурур билан гапиради. У шунингдек, устахона ижараси қандай ҳисобланганлиги ҳақида гапиради: томчилатиб юбориш тизимлари бўйича, чунки устахона ёнида лимонариум мавжуд.
“Уйчинский” МХМ директори Бахром Расулов бизни у билан таништиради:
– 250 метр қувур ўрнатдик. Лимонарийнинг майдони ўн гектардан ортиқ. Биз билан олти йил бўлди. Бу йил баҳорда томчилатиб суғориш амалга оширилди. Кўряпмизки, бу самарали, сув тежалади. Яна учта лимонария қурмоқчимиз. Бу йил биз бошлаймиз. Биз дарҳол томчилатиб суғориш билан режалаштирамиз. Ўн беш тонна захирага эга бўлиш учун артезиан қудуғи қазамиз, қўшимча сув идишлари ўрнатамиз. Бизда 80 та дарахт бор, уч баробар кўп бўлади. Бу яхши!
Хайрлашар эканмиз, барчага чарчамасликларини тилаб қоламиз. Ва шунга қарамай, фермер муҳандиси учун ҳали ҳам савол бор: ферманинг номини қандай топдингиз? – Отасининг исми Жамолиддин, ўғлининг исми Сардор эди. Ота ёрдам берди, ўғил ёрдам берди. Ва унинг ҳаётни ҳаракатга келтирадиган ғоялари бор ".
Наталя ШУЛЕПИНА
