Ҳаммаси Ўзбекистоннинг қурғоқчил Жиззах вилоятининг олис қишлоғида яшовчи қариянинг ўз уйи ёнида, ё‘л ёқасида ўрмон етиштириш истагидан бошланди. У одамларнинг дарахтлар соясида тўхтаб, бир пиёладан кўк чой ичишини, бу ниҳоятда қурғоқчил ҳудудда кўчат ўтқазиб, одамларни хурсанд қилиш нақадар яхши эканини гапираётганини орзу қиларди. Бу содда ва тушунарли ғоя охир-оқибат Ўзбекистон бўйлаб оммавий ҳаракатга – писта экишга олиб келди. Қуйида бу қандай содир бўлганлиги ҳақида ҳикоя қилинади.
Бу одамнинг исми Бастамқул Саидқулов. У 2008 йилда ГЕФ Кичик грантлар дастурининг Ўзбекистондаги офисига ўз эрида узоқдан сув етказиб бериш учун бир неча километр қувурлар сотиб олишга ёрдам бериш илтимоси билан келган. Биз ГЕФ қандай ишлашини, ГЕФ оддий қувурларни сотиб олишни молиялаштирмаслигини ва ҳоказоларни тушунтириб, кўп гаплашдик. Биз унга ўз орзусини рўёбга чиқариш учун нимадир экишга бўлган оддий иштиёқ бўлиши кераклигини, балки у атроф-муҳитга, шундай оғир қурғоқчил шароитда яшаётган одамларга яхшилик бериши мумкинлигини тушунтирдик. Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш дастури дарахт экиш учун сув берадиган қувурларни сотиб олишни истамаганини Бастамқул тушуна олмади. Дарахт экишдан кўра барқарорроқ нима бўлиши мумкин? У "таслим бўлмади" - ГЕФнинг ратсионаллигини тушунишга ҳаракат қилди. Ўзаро манфаатларни қондирадиган ечим бўлиши керак эди.
Бастамқул Саидқулов (ўнгдаги расм) ҳаммаси ўзидан бошланган
Мутахассислар ечим топишга ёрдам беришди.ПМГЕФ Оʻрмон хоʻжалиги илмий-тадқиқот институтидан бир нечта мутахассисларни ушбу ҳудудга саёҳат қилиш ва нима қилиш мумкинлигини коʻриш учун таклиф қилди. Бу кейинчалик Оʻзбекистоннинг қургʻоқчил зоналарида оʻрмон хоʻжалиги соҳасида ПМГЕФнинг кенг коʻламли фаолиятига айланган бурилиш нуқтаси боʻлди.
Бастамкул одатда қургʻоқчил тогʻ этакларида яшайди, йиллик ёгʻин миқдори 300 мм. Ўзбекистонда 400 минг гектардан ортиқ шундай ерлар бор – мамлакатнинг 12 вилоятидан 9 тасида. Бундай ҳудудлардаги одамлар қуруқ деҳқончилик, мойли экинлар, буғдой ёки чорвачилик билан шуғулланишади. Бу ерларнинг ҳосилдорлиги жуда паст. Ҳаддан ташқари ўтлашнинг юқори даражаси кенг тарқалган ва кенг тарқалган муаммо бўлиб, ҳар қандай дарахт ва кўпчилик отсу ўсимликларни қайта ўстиришга бўлган ҳар қандай уринишларни рад этади. Ўсимликларнинг этишмаслиги эрнинг таназзулга учраши ва унумдор эрларнинг вайрон бўлишининг биринчи омили бўлиб, одамларнинг даромадларини ёъқотишига олиб келади.
Вазият мутахассислар томонидан диққат билан ўрганилиши керак эди. Яхшиямки, ўрмончиларнинг ечими борлиги маълум бўлди. Қуруқ шароитда қурғоқчиликка жуда чидамли дарахт тури – писта экологияси устида ишлаган бир гуруҳ мутахассислар мавжуд. Гуруҳга умрининг 50 йилдан ортиқ қисмини пистачиликка бағишлаган Галина Чернова раҳбарлик қилади. Гуруҳ бу ажойиб дарахт ҳақидаги билимларни бутун Оʻзбекистон боʻйлаб тарқатиш учун коʻп меҳнат қилди, аммо муваффақиятга эришмади. Улар бу қурғоқчил тоғ этакларида ўрмонларни қайта тиклашнинг мумкин бўлган ва эҳтимол ягона ечими сифатида пистани таклиф қилишди. Ушбу дарахт турларини ва агроўрмончиликни тарғиб қилиш, бу заиф қурғоқчил ландшафтларда ўтлаш учун яхши алтернатив бўлиши мумкин эди.
Галина Чернова, Ўзбекистонда Мисс Писта номи билан ҳам танилган
Ўрмон хўжалиги мутахассислари гуруҳи Бастамқул ва маҳалла фуқаролар йиғини билан ҳамкорликда лойиҳа лойиҳасини ишлаб чиқишга киришди. Биринчидан, лойиҳа Нурота тизмаси бўйида яшовчи имкон қадар кўпроқ маҳаллий аҳолига ушбу дарахт турини етиштиришни ўргатишдан иборат эди. Бу ҳудудда писта етиштириш учун идеал иқлим ва тупроқ шароитлари мавжуд. Кейин писта етиштириш нега илгари одамлар орасида кенг эътироф этилмаганлиги сабаблари ҳақида ўйладик. Ўзбекистон билан қўшни Марказий Осиё бу турнинг ватани бўлса ҳам, одамлар писта экишни хоҳламайдилар. Ҳозирда Эрон ва Туркия писта етиштириш бўйича дунёда етакчи бўлиб турибди, Ўзбекистонда эса бу дарахт учун анча қулай шароит яратилган. Бу мамлакатларда писта “яшил олтин” деб аталади. Одамларнинг бу ҳосилни етиштиришни истамаслигининг асосий сабаби писта мева бера бошлагунча 5-7 йил кутишни истамаслик эди. Биз писта агрооʻрмон хоʻжалигини маҳаллий ҳамжамиятлар учун бизнес модели сифатида таргʻиб қилишга, унинг иқтисодий самарадорлигини таʼкидлашга қарор қилдик.
ГЕЖ КГД лойиҳани ма’қуллади ва иш бошланди. Лойиҳа бўйича барча тренинглар амалий бўлиб, яқин атрофдаги қишлоқлардан келган иштирокчилар билан ер ишлари олиб борилди – уруғ тайёрлаш, кўчат тайёрлаш, экиш, қаторларни тайёрлаш ва ҳоказо. Дастлабки машғулотларда иштирокчилар ўз томорқаларига кўчат экиш учун жимгина ўзлари билан олиб кетишганини кўриб хурсанд бўлдик. Режалаштирилган лойиҳа тренинглари давомида камида 200 нафар маҳаллий аҳоли тўғридан-тўғри ўқитилди. Барча манфаатдор шахслар лойиҳа доирасида чоп этилган тавсиф ва фотосуратлар билан писта плантатсияларини яратиш бўйича жуда батафсил қўлланма олдилар. Мазкур лойиҳа 50 гектардан ортиқ писта плантатсияларини яратишга хизмат қилди.
Кейин лойиҳа иқтисодчиларни ёллади, улар амалиётнинг фойда-харажат таҳлилини амалга оширди. Писта плантатсияларини ташкил этишнинг дастлабки 18 йилида барча мумкин бўлган харажатлар ва даромадлар ҳисоблаб чиқилган. Ма’лум бўлишича, бу қурғоқчил ерларда буғдой етиштиришдан писта 50 баробар фойдали экан. Бутун давр учун чорва молларини боқиш бутун давр давомида писта етиштиришдан олинган фойданинг атиги 4,5% ни ташкил қилади. Ва бу пистанинг оптимал меваси экишдан 20-25 йил ўтгач бошланиб, юзлаб йиллар давом этиши мумкинлигини ҳисобга олмайди. Умуман олганда, агроўрмон хўжалиги яйловдан кўра анча фойдали, агар одам ўрмончиликка сармоя киритса, узоқ йиллар бой одамга айланади, демоқчи эдик.
Бу ҳақдаги маʼлумотлар Оʻзбекистоннинг писта етиштириш учун шароити қулай боʻлган барча ҳудудларида чоп этилди ва кенг тарқалди. Лойиҳа доирасида тўпланган тажриба катта муваффақият бўлди. Нашрдан кейин қизиқиш тўлқини пайдо бўлди. Ўрмончилар бутун мамлакат бўйлаб кўплаб қўнғироқларни қабул қилмоқдалар ва ҳозир ҳам қабул қилмоқдалар.Бу амалиёт ПРООНнинг Марказий Осиё минтақавий лойиҳаси томонидан WОCАТ (Wорлд Cонсерватион Аппроач анд Течнологй Ревиеw) ма’лумотлар базасига энг яхши амалиёт сифатида киритилган.
Нуротов тогʻларининг қургʻоқчил этакларида писта плантатсияларини яратиш. 2009 йил баҳори
ПМГЕФ Миллий мувофиқлаштирувчи қоʻмитаси Оʻзбекистоннинг бошқа минтақаларидаги одамларнинг пистачилик амалиёти билан яхши танишиши учун бошқа ҳудудларда ҳам худди шундай ташаббусларни қоʻллаб-қувватлашга қарор қилди. Ўшандан бери яна иккита ё‘налишда лойиҳалар амалга оширила бошланди. Режалаштирилган тренинглардан ташқари ма’лумотлар оғзаки тарзда тарқатилди. Қанча фермер бу амалиётдан фойдалана бошлаганини кузатиб бора олмадик, лекин коʻп ҳудудларда фермерлар ушбу агрооʻрмончилик бизнесини ёʻлга қоʻйишаётганини доимо эшитиб турибмиз. Тахминий ҳисоб-китобларга кўра, аллақачон юзлаб гектар майдонда писта плантатсиялари барпо этилган. Биргина Жиззах вилояти раҳбарияти – биринчи лойиҳа амалга оширилган вилоятда 2013-йилда писта плантатсиялари учун 1000 гектар ер ажратишга қарор қилган эди.
Пистага бўлган қизиқиш ортиб бораётгани экиш ва пайванд қилиш материалига юқори талабни юзага келтирди. Ўрмончилар бу талабни қондира олмадилар. Бу амалиётни тарқатиш ғояси бошиданоқ одамларнинг ўзлари буни бозор механизмлари туфайли, ҳукуматдан ҳеч қандай инвеститсия сўровларисиз, келажакда амалга оширишлари мумкинлигига ишонишга асосланган эди. Аммо бу амалиётга қизиқиш тоʻлқини яратилганидан 1 йил оʻтиб, экиш ва пайвандлаш материаллари етказиб бериш талабни қондира олмаслиги маʼлум боʻлди. Таъминот томонини қўллаб-қувватлаш орқали ушбу соҳанинг ривожланишига қизиқишни сақлаб қолиш ва қўшимча туртки бериш керак эди.
Шунда оʻрмончилар бутун Оʻзбекистон боʻйлаб писта етиштириш учун бир нечта “оʻсиш нуқталари”ни яратиш гʻоясига тушдилар. Юқори маҳсулдор писта навлари коллектсияларини ўз ичига олган ва манфаатдор фермерларни экиш ва пайвандлаш материаллари билан барқарор таъминлашга қодир бўлган плантатсиялар маслаҳат хизматларини кўрсатиш билан бирга "ўсиш нуқталари"га айланиши керак эди. Ўрмон хўжалиги вакилларининг фикрига кўра, ортиб бораётган талабни қондириш учун 4 ёки 5 та ўсиш нуқтаси яратилиши керак. ПМГЕФ зудлик билан Ўзбекистонда писта навларининг ягона ва асосий коллектсияси – Ғаллаорол коллектсиясига асосланган ушбу ўсиш нуқталаридан бири мустаҳкамланишини қўллаб-қувватлади. Мазкур лойиҳани амалга ошириш натижасида қўшимча экиш ва пайвандлаш материаллари ишлаб чиқаришга замин яратилди. Айни пайтда ПМГЕФ Фарғона водийси учун яна бир ўсиш нуқтасини яратишга ёрдам бермоқда.
Оʻрмончи мутахассис “Тимур Тоʻлаганов Гʻаллаорол оʻсиш пунктида фермерларга пайванд қилиш техникасини оʻргатади.
ПМГЕФ коʻмаги Оʻзбекистон оʻрмон саноатида янги тармоқ – писта плантатсияларини яратишда асосий ва муҳим рол оʻйнайди. Жами 162 000 АҚШ доллари миқдоридаги оʻзаро богʻланган ПМГЕФ лойиҳалари орқали биз Оʻзбекистон боʻйлаб фермерларда барқарор боʻлмаган қуруқ ландшафтларда ердан фойдаланишга қараганда экологик жиҳатдан анча барқарор агрооʻрмончилик амалиётларини яратишга катта қизиқиш уйгʻотишимиз мумкин. Қолаверса, амалиётда аҳоли турмуш шароитини яхшилашга алоҳида э’тибор қаратилган. Кўрамизки, ПМГЕФ томонидан зарур ўсиш нуқталарини яратишда бироз кўпроқ ёрдам кўрсатилса, биз ушбу соҳанинг ривожланишини та’минлаб, атроф-муҳит ва Ўзбекистон аҳолисига кўп фойда ва фойда келтиришимиз мумкин.
