Ушбу мақола "Правда Востока" газетасида 12.10.2013 йилда чоп этилган.

Ўзбекистонда писта етиштириш учун “ўсиш нуқталари” яратилмоқда

Бугунги кунда камдан-кам учрайдиган бозорда сиз ёнғоқ ва қуритилган меваларнинг сочилишини кўрмайсиз. Улар мамлакатимизнинг ўзига хос ташриф қоғози, қимматли экспорт маҳсулотига айланди. Улардан бири писта ҳисобланади. Маданият шунчалик фойдалики, у "яшил олтин" деб аталади ва қурғоқчил ҳудудлар экологияси учун фойдалидир.

Бундан буён олимлар фермерларга унинг серҳосил навларини танлаш ва зарур қишлоқ хўжалиги ишларини олиб боришда ёрдам беради. Республикада қишлоқ меҳнаткашлари кўчат ва пайванд материалларини харид қилишлари мумкин бўлган илмий базалар яратилмоқда. Пистанинг биринчи коллексияси аллақачон Жиззах вилоятининг Ғаллаорол туманида пайдо бўлган, иккинчиси Андижон вилоятида жойлаштирилади.

Жиззахлик фермер Бастамқул Саидқулов уйи ёнида, ё‘л четида боғ етиштиришни орзу қилган. Одамлар дарахтлар соясида тўхтаб, чой ичишларини ва салқинда шундай дам олиш қанчалик яхши эканини гапиришларини истардим. Лекин ярим чўлда қандай қилиб боғ яратиш керак? Саидқулов қўллаб-қувватлаш учун Глобал экологик фонднинг (ПМГЕФ) Кичик грантлар дастурига, олимлардан маслаҳат олиш учун мутахассисларга мурожаат қилди. Республика манзарали боғдорчилик ва ўрмон хўжалиги илмий-ишлаб чиқариш маркази мутахассислари майдонни ўрганиб, писта экишни таклиф қилишди. Маҳсулот нафақат қимматли ва талабга эга, балки деярли суғориш ва унумдор тупроқни талаб қилмайди. Ўзбекистон ҳудудида асрлар давомида ўсиб, даромад келтирмоқда.

Бастамқул Саидқулов ҳамқишлоқлари билан биргаликда 40 гектардан ортиқ ерга чигит экишди. Ҳозир пистадан ташқари ёввойи атиргул, оʻрик, олма, ёнгʻоқ, бодом ва Қрим қарагʻайи етиштирилмоқда. Улар "яшил олтин" унумдор даврга киргунга қадар фойдали бўлади. Ва ёш кўчатлар бошланиши учун суғориш учун шамол-қуёш генератори ўрнатилди. Ишлаб чиқарилган электр қуввати қудуқдан сув чиқарадиган насос ишлайди. Ўрнатиш, кам қувватга эга бўлса-да, этарли. Уларни бу жойларда тез-тез боқиладиган чорва молларидан асраш масаласи ҳам ҳал этилди. Тўсиқ бўйлаб атиргуллар экилган. Икки-уч йил ичида у тирик панжарага айланади.

Иқтисодчилар писта плантатсияларининг дастлабки 18 йилида фойда-харажат таҳлилини ўтказдилар. "Яшил олтин" беморни яхши кўради - оптимал мева бериш 20-25 ёшда бошланади - лекин у минг йилдан кам бўлмаган мева бериши мумкин!

ПМГЕФ олим ва мутахассислари Бастамқул Саидқулов билан биргаликда фермер ва деҳқонлар учун назарий ва амалий машғулотлар ўтказди, натижада уларда пистачиликка бошқа соҳаларда ҳам қизиқиш уйғонди. Қашқадарё вилоятининг Чироқчи туманидан Ориф Умиров ҳам бу ғояни ўзига тортди. Унинг туғилган Араббанд қишлоғида табиий ўсимликлар жуда кам. Шунинг учун Ориф ака пистазор ташкил этишга қарор қилди. Қариндошлари кўмагида иссиқхона қуриб, чигитдан кўчат етиштирди. Биринчи йили 1800 туп кўчат экдим, шундан бор-ё‘ғи 700 таси омон қолди.Қийинчиликларга қарамай ҳар сафар майдонни кўпайтирмоқда. У нафақат даромад олишни, балки ватандошларига фойда келтиришни ҳам кутади. Келажакда писта плантатсияси тоғ ёнбағирларини мустаҳкамлаш, сел оқимининг олдини олиш имконини беради.

Бугунги кунда қишлоқ меҳнаткашлари ўз томорқасидан унумли фойдаланишдан, ҳатто табиий иқлим шароити туфайли юқори ҳосил олиш осон бўлмаган ерларда ҳам кўпроқ қизиқиш билдирмоқда. Шу боис пистага қизиқиш ортиб бормоқда. Республика манзарали богʻдорчилик ва оʻрмон хоʻжалиги илмий-ишлаб чиқариш маркази ПМГЕФ коʻмагида Жиззах вилоятидаги маʼлумот пункти асосида 12 навли она плантатсияси яратди. У навли экин учун пайвандлаш материалини тайёрлаш учун ишлатилади. Шунингдек, фермерлар униб сотиб олишлари мумкин бўлган 30 навли коллектсия ва мевали навли пистанинг кичик саноат плантатсияси тўпланган. Буларнинг барчаси пистачиликнинг назарий масалалари бўйича ўқув машғулотларини ўтказиш билан бирга, амалиётда ҳам кўрсатиш имконини бермоқда. Бу ерда Жиззах вилояти учун писта навли плантатсияларини яратиш бўйича доимий ўқув маркази ташкил этиш режалаштирилган. Вилоят ҳукумати 2013-йилда бундай плантатсиялар учун 1000 гектар ер ажратиш тўғрисида қарор қабул қилган.

Олимлар бутун Ўзбекистон бўйлаб бир хил “ўсиш нуқталари”ни ташкил этиш ғоясига тушдилар. Юқори маҳсулдор писта навлари коллектсияларини ўз ичига олган ва манфаатдор фермерларни барқарор таъминлашга қодир плантатсиялар ҳам маслаҳат хизматларини кўрсатади. Мутахассисларнинг фикрича, ортиб бораётган қизиқишни қондириш учун тўрт-беш балл етарли бўлади.

Жиззахдан кейингиси Фарғона водийсида пайдо бўлади. “Ўсиш нуқтаси” Андижон шаҳридан бир неча километр узоқликда, Истиқлол массивида жойлашган “Рустамжон гулшани” фермер хўжалиги томорқаларида яратилади. Унинг ихтиёрида 155 гектар адирзор бор. Ҳозирда бу ердан маҳаллий аҳоли фақат яйлов сифатида фойдаланмоқда. Шу билан бирга, олимлар бу ҳудуд "яшил олтин" ўсиши учун табиий яшаш жойи эканлигини аниқладилар ва бунинг исботи омон қолган дарахтлар ва ҳатто кичик ёъллардир.

Писта ўзининг юқори та’ми туфайли жаҳон бозорида ёнғоқ ва бодомдан бир неча баробар қимматроқ баҳоланади. Ушбу қимматли маданиятга қўйилган ҳар бир сўмдан уч-тўртта фойда бор. “Яшил олтин” йиллар ўтиб мева бера бошлагани бежиз айтилмаган бўлса керак. Гўё бу “доно” дарахт инсонга умр бўйи шукр қилиш, унга қимматбаҳо меваларни туҳфа қилиш учун иймон ва чидамлиликни синовдан ўтказаётгандек.

Ушбу материал "Правда Востока" газетаси мухбири Оксана Ведяева томонидан бизнинг веб-сайтимизга жойлаштириш учун тақдим этилган ва ҳттп http://pv.uz/economics/selyskoe-hozyaystvo/1211 сайтида эълон қилинган.