Ушбу мақола бутунлай No-till.ru сайтидан олинган бўлиб, ўз ерларини қандай унумдор қилиш, ҳосилдорликни қандай ошириш ва тупроқ капиталини узоқ муддатда сақлаб қолиш ҳақида ўйлаётган фермерлар учун жуда қизиқ бўлади. Шундай қилиб, завқланинг:
Қоплама экинлар - давр талаби
Элена Дудкина
агроном-технолог МЧЖ " Agro-Soyuz Projects"
Деҳқонлар фойда ва ортиқча ҳосил олишга интилиб, баъзан тупроқнинг қаттиқ қуриб қолганлигини унутишади. Тупроқдаги органик моддалар миқдори камаяди. Интенсив механик ишлов бериш туфайли тупроқдаги минерализатсия жараёнлари тезроқ боради ва шу билан озуқа моддаларининг бирикмаларини чиқаради, кейинчалик улар тупроқдан амалга оширилади. Мамлакатимизда чорвачилик яхши ривожланмаганлиги сабабли органик ўғитлар амалда қўлланилмаяпти.
Бизнинг " Agro-Soyuz Projects " компаниямиз қишлоқ хўжалиги соҳасида янги маҳсулотларни топиш ва ички шароитга мослаштиришга ихтисослашган. Шундай қилиб, қоплама экинлари мавзуси бизни қизиқтирмайди. Ва бу мода тендентсиясига айлангани учун эмас. Ёъқ. Аксинча, бу давр талаби. Корхоналар интенсив турдаги экинларни этиштиришга мажбур бўлганда, алмашлаб экишнинг фаоллашиши ва, афсуски, ҳар доим ҳам алмашлаб экишга риоя қилмаслик тупроқ унумдорлигини пасайишига олиб келади. Ўғитларга инвеститсияларни кўпайтириш талаб этилади.
Бу муаммони алмашлаб экишга қоплаш экинларини ёки сидератларни - экинлар ва уларнинг аралашмаларини тижорат фойда олиш мақсадида эмас, балки тупроқ ҳолатини яхшилаш учун киритиш орқали муваффақиятли ҳал қилиш мумкин, бу эса тупроқнинг яхшиланишига олиб келади. алмашлаб экишда бир хил товар (тижорат) экинларининг ҳосилдорлиги.
АҚШ ва Канадада, Бразилия ва Аргентинада қопламали экинлар узоқ вақтдан бери ва муваффақиятли ишлатилган. Қолаверса, бир-икки йил аввал ҳам яшил гўнг сифатида фақат бир турдаги экин экиш ҳақида гап кетган эди. Энди фермерлар коктейллар деб аталадиган ўсимлик аралашмаларини экиш керак деган хулосага келишди. Қопқоқ экин коктейллари, айниқса, экинлар турли оилаларга тегишли бўлса, салбий экологик омилларга нисбатан анча чидамли. Коктейл тупроқдаги намликни яхшироқ сақлайди. Коктейлдаги маданиятлар сони чекланмаган. Улар 2-3 ёки ҳатто 30-40 ўсимлик турини ўз ичига олиши мумкин.
Коктейлнинг таркиби ҳар бир ўзига хос соҳа ва кейинги маданият эҳтиёжларига қараб танланади.
Қопқоқ экинларнинг (ёки сидератларнинг) функтсиялари:
• Тупроқнинг бўшашиши - илдизларнинг кириб бориши кучайган. Тапроот маданиятлари сиқилган тупроқ қатламларига муваффақиятли кириб боради ва эр ости қатламини табиий, табиий равишда ёъқ қилади.
Бу мақсадда ишлатиладиган экинлар: турп, шолғом, кунгабоқар, турп, хантал.
• Органик моддаларнинг тўпланиши - дон экинлари ишлатилади. Ёрмаларда углероднинг азотга нисбати жуда юқори, 1 дан (азот) 40 гача (углерод) юқори. Кенг баргли экинларда (дуккаклилар, кунгабоқар, гречка) бу нисбат 1:10 дан ошмайди. Шундай қилиб, кенг баргли экинлар ёрдамида углеродни тўплаш мумкин эмас, бу фақат донли экинларни экиш орқали амалга оширилиши мумкин, айниқса, ўсимлик қолдиқлари (маккажўхори, жўхори, Судан) учун узоқ парчаланиш даврига эга.
Булар: сули, арпа, тритикале, жавдар, жоʻхори, маккажоʻхори, тариқ, жоʻхори, бугʻдой ва бошқа дон экинлари.
• Ўсимлик қолдиқларининг тўпланиши - ўсимлик қолдиқларининг парчаланиш даври узоқ бўлган экинлар, яъни бошоқли экинлар экилади.
Маккажўхори, жўхори, тариқ, сули, буғдой, арпа, жавдар, тритикале ва бошқа дон экинлари.
• Азотнинг тупроқда тўпланиши - ўсимликлар илдизидаги тугунлардаги атмосфера азотини маҳкамлаш қобилияти туфайли тупроқдаги озуқа моддалари миқдорининг кўпайиши.
Барча дуккаклилар: ветч, ясмиқ, нўхат, кроталария, соя, ёнcа, нўхат, ловия, ловия ва бошқалар.
• мавжуд бўлмаган озуқа моддаларининг ажралиб чиқиши - тупроқдаги фосфор, калий ва бошқа озиқ моддаларнинг кам эрийдиган бирикмаларининг парчаланиши. Кейинги маданият озуқани минерал ўғитлардан эмас, балки тупроқдан ва аллақачон "тайёр", тайёр шаклда олади.
Карабуğдай ва барча хочга михланган ўсимликлар: хантал, турп (даикон), колза, шолғом, турп ва бошқалар.
• бегона ўтларнинг ўсишини бостириш - аллелопатия туфайли бегона ўтларнинг ўсиши учун мос бўлмаган шароитларни яратиш.
Жавдар, люпин, маккажўхори.
• Микоризани кўчириш – микоризани (тупроқда ва ўсимликлар илдизида ривожланадиган дарахт қўзиқорини) ўсиши ва ривожланиши учун қулай муҳит яратиш. Бу замбуруғлар ўсимликнинг илдиз ҳужайралари ичидаги тупроқдаги озуқа моддаларини фотосинтездаги углеродга алмаштиради. Бунинг натижаси ўсимликларнинг ратсионида яхшиланишдир.
Жавдар, тритикале, ветч, зиғир, маккажўхори ва барча донлар. Хочли экинлар, аксинча, микоризани "ёқмайди" ва унинг ривожланишига ҳисса қўшмайди.
Қоплама экинларининг бошқа афзалликлари:
• Тупроқни тупроқ эрозиясидан ҳимоя қилиш (сув ва шамол).
• Ўсимликларнинг сув ва озуқа моддаларини ўзлаштириши учун яхши шароитларни та’минлаш ва тупроқ қатламидаги сувни сақлаш қобилиятини яхшилаш.
• Тупроқни ҳаддан ташқари қизиб кетишдан ҳимоя қилиш.
• Озиқ моддаларнинг айланишини тиклаш.
• Тупроқ биологиясини яхшилаш (макро- ва микрофлора ва фауна).
• Айрим қоплама экинларнинг кучли илдизлари “биологик шудгор” вазифасини бажаради ва сиқилган тупроқ қатламларини парчалайди.
• Тупроқнинг ижобий физик хоссаларини мустаҳкамлаш (тупроқ зарраларининг тўпланиши, инфилтрацияси, ғоваклиги, ўтиш қобилияти ва ҳоказо гломалин - илдиз туклари томонидан ажралиб чиқадиган модда).
• Турли хил қопламали экин турларидан фойдаланган ҳолда айланишлар тупроқни мувозанатлаштиради ва зараркунандалар ва касалликлар билан боғлиқ муаммоларни камайтиришга ёрдам беради.
Шундай қилиб, агар биз юқоридаги параметрлардан бирида ёки бир нечтасида дала ҳолатини яхшилашни хоҳласак, биз ушбу муаммоларни ҳал қилишда ёрдам берадиган коктейлга маданиятларни қўшамиз.
Коктейлларга мисоллар.
Маккажўхори остига коктейл экиш: тупроқни юмшатади ва озуқа моддалари билан тўйинтиради:
• Turp daikon Raphanus
• Esparsjet Onobrychis
• Crotalaria Crotalaria
• Triticum bug'doy o'simligi
Бу аралашма дуккаклилар ва хочга михланган экинлар мавжудлиги сабабли қуйидаги экинларни яхши озиқлантиришни таъминлайди:
• Afrika tariqi Pennisetum glaucum
• Sudan o'ti Sorghum sudanense
• Ot loviyalari Vicia faba var. tenglama
• Vigna Vigna sinensis
• Turp Raphanus Sativus
• Brassica rapa шолғом
•Кунгабоқар Helianthus annuus
• Clover Trifolium
• Vicia Vicia sativa
Ушбу аралашма аввалгиси билан бир хил функтсияларни бажаради, аммо компонентлар арзонроқ:
• Avena sativa жўхори экиш
• Peas Pisum sativum
• Vicia Vicia sativa
• Yog'li turp Raphanus sativus
• Brassica napusini зўрлаш
• Phacelia Phacelia
Коктейлдаги бундай экинлар тўплами тупроқдаги органик моддаларнинг тўпланишига, ўсимлик қолдиқлари миқдорини оширишга ва дуккакли ўсимликларнинг мавжудлиги туфайли азотни тўплашга имкон беради.
• Afrika tariqi Pennisetum glaucum
• Safflower Carthamus tinctorius
• Vicia faba loviya
• Crotalaria Crotalaria juncea
• Pelushka Pisum sativum var. arvense
• Makkajo'xori майси
Энг муваффақиятли фермерлардан бири Девид Брентнинг сўзларига кўра, қопламали экинлар турли вазифалар учун экилади: тупроқни юмшатиш, намликни сақлаш ва аксинча, ортиқча бўлса, уни камайтириш. Яшил гўнгни ишлатадиган америкалик фермерлар минерал ўғитлардан фойдаланишни рад этишади ёки улардан фойдаланишни сезиларли даражада камайтиради.
Қопқоқ экинлар - асосий ҳосил аллақачон йиғиб олинган ва кейинги ҳосил ҳали экилмаган бўлса, тупроқда тирик илдизларнинг мавжудлиги. Тупроқ қопламага муҳтож. Ва тирик қоплама ҳар доим ўликдан яхшироқдир. Ўсимликлар CО2 ни истеъмол қилади ва уни илдизлар орқали тупроққа жойлаштиради.
Масалан, Жанубий Дакоталик америкалик фермер Рик Бибер алмашлаб экишда яшил гўнгдан муваффақиятли фойдаланмоқда. У 6-барг босқичида бўлганида маккажўхори экиш учун яшил гўнгни экади, шунинг учун маккажўхори йиғиб олинганда, сидератлар аллақачон яхши ривожланган ва тупроқни қоплайди. Қоплама экинлардан фойдалангандан сўнг уч йил ичида, Рик таъкидлашича, тижорат экинлари ҳосилдорлиги сезиларли бўла бошлади (чоракга кўпайди).
У коктейлда қопқоқ экинларини экиш намлик мавжудлигидан қатъи назар, ҳар доим бўлиши керак, деб ҳисоблайди.
“Ёмғир ёғса ва мехнат сепилса, мақсадингизга эришасиз! Аммо ёмғир ёғса ва коктейл экилмаса, сиз албатта мақсадингизга эриша олмайсиз. Бундан ташқари, сиз ютқазасиз! ” - Рик амин.
Жей Фуҳрер ва Давид Бауер 15 йил давомида тупроқни сақлаш технологиялари ва қопламали экинлардан фойдаланган ҳолда ўз тупроқларидаги органик моддалар миқдорини 1% га оширишга муваффақ бўлишди, шу билан бирга товар экинларидан юқори ҳосил олишди! Улар кўп қиррали алмашлаб экиш ва қоплама экинлар тупроқда турли хил микроорганизмларни яратишига ишонч ҳосил қилади. Экинлар қанчалик хилма-хил бўлса, тупроқдаги микробиотанинг тур таркиби шунчалик кўп бўлади. Ва тупроқдаги микроорганизмлар қанчалик кўп бўлса, унинг ҳолати шунчалик яхши бўлади.
Жей ва Девид атиги 100 гектарлик кичик далада қопли экинлардан фойдаланишни бошладилар. Улар бир неча соат кечикишга ҳам ёъл қўймасдан, қопқоқли экин коктейлини экиш комбайннинг орқасида бўлиши керак деган хулосага келишди. Бу стратегия буғдой поясида бўлган намликни иссиқ мавсумда ҳам сақлаб қолиш имконини беради ва экилган уруғларнинг униб чиқишини таъминлайди. Аралашмада иссиқ ва совуқ даврларда дон ва кенг баргли экинлар бўлиши керак. Бундан ташқари, улар мурдадан қутулмаслик кераклигига аминлар, бу яшил гўнг коктейли таркибида яна бир компонент бўлади!
Миссури университети (АҚШ) Кенгайтириш дастурининг минтақавий директори Роб Мерснинг сўзларига кўра, фермерлар ўз майдонларини жадаллик билан кенгайтирмоқда. 2008 йилдан 2012 йилгача бўлган даврда ёпиқ экинлар етиштиришнинг умумий майдони 350 фоизга ошди. Фермерлар тупроқ соғлиғини яхшилашни қопли экинларни этиштиришнинг асосий фойдаси деб билишди. Бундан ташқари, улар тупроқнинг сиқилишининг пасайиши, озуқа моддаларини бошқаришнинг яхшиланиши ва эрозиянинг камайишини қайд этдилар.
Ушбу тадқиқотда иштирок этган фермерлардан бири шундай деди: “Ёпиқ экинлар яратишга ёрдам берадиган тизимли ёндашувнинг бир қисмидир.
соғлом тупроқ яратиш, юқори ҳосил олиш ”.
Қоплама экинларни алмашлаб экишга киритиш мавзуси биз ва бошқа қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчилари учун шубҳасиз қизиқиш уйғотади. “Агро-Союз”да биз сидерат сифатида турп ва жавдар экишдан бошладик. Энди тупроқда содир бўлаётган жараёнларни тушуниб, билим ва тажрибага эга бўлиб, биз бир нечта экинлардан иборат коктейллар экишга ўтдик. Биз, Агро-Союз Прожеcтс технологлари, ўнлаб йиллар давомида ушбу технологиядан фойдаланиб келаётган Жанубий ва Шимолий Дакота (АҚШ) фермерларидан ҳамкасбларимиздан маълумот оламиз. Энди биз ўзимиз буни ишимиз натижаси билан қизиқувчилар билан баҳам кўришга тайёрмиз. Бундан ташқари, Украина, Россия, Молдова, Қозоғистоннинг турли ҳудудларида ишлаётган технологларимиз ушбу технологияни муайян корхона шароитига мослаштиришга ёрдам беради.
Бундай кенг кўламли тажриба натижалари ҳақида веб-сайтимизда ва кейинги нашрларда ма’лумот берамиз.
