Биологик хилма-хиллик ёки биологик хилма-хиллик: бу нима ва унинг қиймати нимада? Нега биологик хилма-хиллик камайиб бормоқда? Нега биологик хилма-хилликни сақлаш муҳим? Биологик хилма-хилликни сақлаш учун қандай чоралар кўриш керак? Бундай стсенарийда инсоният келажакда нима кутмоқда? Жорий йилнинг 22-май куни муваффақиятли ўтказилган 2014-йил Халқаро биохилма-хилликни асраш кунига бағишланган ахборот семинари иштирокчилари шу ва бошқа масалаларни ёритишга ҳаракат қилди. Тошкентдаги Халқаро Вестминстер университетида.

Биологик хилма-хиллик нима?

Биологик хилма-хиллик деганда барча ҳаёт шакллари - ўсимликлар, ҳайвонлар, микроорганизмлар, уларни ташкил этувчи генлар ва улар алоҳида компонентлар сифатида ифодаланадиган экологик тизимларнинг хилма-хиллиги тушунилади.

Сайёранинг биологик хилма-хиллиги - бу тирик материянинг кўплаб ташкилий даражаларида содир бўлган миллионлаб йиллар давомида ҳақиқий эволютсия жараёнини кўрсатадиган фундаментал ҳодиса.

Бундан 250 йил аввал машҳур швед табиатшуноси ва шифокори Карл фон Линней флора ва фаунани энг муваффақиятли таснифлаш тизимига асос солган эди. Ўшандан бери олимлар 1,2 миллионга яқин ҳайвон ва ўсимликлар турларини топдилар ва таснифладилар. Биологлар қанчалик кўп кашфиётлар қилишса, улар Ерда қанча тирик эканлиги ҳақида тез-тез ўйлашади. Тахминий ҳисоб-китоблар 3 дан 100 миллионгача бўлган. Замонавий олимларнинг фикрига кўра, эр юзидаги тирик мавжудотларнинг умумий сони тахминан 8,7 миллион турни ташкил этади, аммо фанга номаълум бўлган кўплаб турлар океан тубида, баланд тоғларда, ўтиб бўлмайдиган экваториал ўрмонларда ва бошқа қаттиқ жойларда яшайди. сайёрамизнинг жойларига этиб бориш учун ...

Оʻрта Осиё ҳудудида, хусусан, Оʻзбекистонда оʻзининг географияси ва хилма-хил табиий шароитига эга боʻлган ҳудуд оʻсимлик ва ҳайвонот дунёсининг шаклланиши мураккаб эволютсияга эга боʻлган, аммо шунга қарамай, Оʻзбекистоннинг биологик хилма-хиллиги жуда бой. Оʻзбекистон Республикаси Марказий Осиё минтақаси – МДҲнинг оʻртасида (Қозогʻистон, Қиргʻизистон, Тожикистон, Туркманистон, Оʻзбекистон) 447,4 минг км2 майдонда жойлашган. Унинг ҳудудлари пасттекисликдан то тоғлигача бўлган турли хил табиий ландшафтлар ва экотизимлар билан ифодаланади. Оʻзбекистон табиий ландшафтлари турли даражада антропоген таʼсирга учраган ҳолда республика ҳудудининг 82% ни ташкил қилади. Ўзбекистон аҳолиси ўзининг кўп асрлик тарихи давомида ландшафтларни экин майдонларига, аҳоли пунктларига, саноат ва саноат корхоналарига айлантиришга муваффақ бўлди, бу табиий ландшафтлар умумий майдонининг қарийб 18 фоизини ташкил қилади.

Оʻсимлик ва ҳайвонот дунёсининг муҳим қисмини Оʻрта Осиё минтақасидан ташқарида учрамайдиган эндемик турлар ва кенжа турлар ташкил этади. Айрим турлар ва кичик турларнинг эндемизми уларни заиф ҳолга келтиради ва биологик хилма-хилликнинг бу қисми алоҳида даволаш ва ҳимояга муҳтож.

Айрим рақамлар Ўзбекистон флорасининг бойлиги ҳақида гапириб беради. Оʻзбекистон флораси 650 туркум ва 115 оилага мансуб боʻлган томирли оʻсимликларнинг 4800 дан ортиқ турларидан иборат. Ўзбекистон фаунаси турларнинг бойлиги ва хилма-хиллиги билан ҳам ажралиб туради. Умуртқасизлар ва умуртқалилар фаунаси 15615 га яқин турни ташкил қилади. Оʻзбекистон фаунасининг коʻпгина вакиллари эндемик боʻлиб, улар орасида эндемизмнинг энг юқори даражаси судралиб юрувчиларда, энг ками эса қушлар ва сутемизувчилар синфига тегишли.

Мамлакат табиий ландшафтларининг хилма-хиллиги туфайли унинг оʻсимлик ва ҳайвонот дунёси бир хилда тақсимланмаган. Табиий жамоалар ўз яшаш жойларига (тармоқларига) эга бўлган турлар гуруҳларини ўз ичига олади, улар қўшни жамоалар ҳудудлари ўртасида ҳаракатланиб, алоҳида турларнинг ўзаро кириб боришига ва ҳар бир экотизимнинг турлар хилма-хиллигини оширишга ёрдам беради.

Биологик хилма-хилликнинг иқтисодий аҳамияти нимада?

Глобал маънода биологик хилма-хиллик инсоният учун катта аҳамиятга эга ва экологик, генетик, ижтимоий, иқтисодий, илмий, маърифий, маданий, рекреатсион ва эстетик аҳамиятга эга. Шу билан бирга, мамлакатимизнинг бутун тараққийпарвар қисми, бутун инсоният саломатлигимиз, фаровонлигимиз ва жамиятимиз келажаги биологик хилма-хилликнинг нозик ва мўрт тўрини асраб-авайлашга боғлиқ эканини яхши тушунади.

Биологик ресурслар озиқ-овқат ва кийим-кечак, шунингдек, бошпана, дори-дармон ва маънавий озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжимизни қондиришга имкон беради. Табиат инъомлари иқтисодиётнинг қишлоқ хўжалиги, косметика ва фарматсевтика, селлюлоза-қоғоз саноати, қурилиш ва чиқиндиларни ёъқ қилиш каби энг хилма-хил тармоқларини яратишга имкон беради. Биологик хилма-хилликнинг ёъқолиши бизнинг озиқ-овқат таъминотимиз, дам олиш ва сайёҳлик саноатимиз ҳамда ёғоч, дори-дармон ва энергия манбаларимиз учун хавф туғдиради.

Биологик хилма-хилликни сақлашдаги энг катта муаммолардан бири бу биологик хилма-хиллик бизга қанча маҳсулот ва хизматлар кўрсатишини тўғридан-тўғри иқтисодий баҳолашнинг ёъқлиги. Жаҳон банки ва Халқаро табиатни муҳофаза қилиш иттифоқи экспертларининг ма’лумотларига кўра, барча экотизим хизматларининг умумий қиймати йилига 16-54 триллион долларга баҳоланади, ўртача ҳисобда эса 33 триллион доллар (1997 йил нархларида). Биз қанчалик биологик хилма-хилликни истеъмол қилишимиз ва унинг ҳақиқий иқтисодий қиймати қандай эканлигини яхшироқ тушунишимиз ундан самаралироқ ва оқилона фойдаланиш имконини беради. Бунинг учун биохилма-хилликни сақлашнинг самарали иқтисодий механизмини ишлаб чиқиш зарур.

Нега биологик хилма-хиллик камайиб бормоқда?

Оʻрта Осиё аҳолиси юзлаб йиллар давомида дарё водийлари ва тогʻ олди текисликлари каби коʻп жиҳатдан қулай ландшафтларни ривожлантиришда давом этиб, бу ҳудудларга техноген юкни оширди. Аммо бу ҳам ёввойи табиатнинг яшаш жойи бўлиб, турларнинг хилма-хиллиги жамиятимиз мавжудлиги ва ривожланишининг калитидир.

Ҳайвонлар ва ўсимликларнинг маҳаллий турларидан ташқари, биологик хилма-хилликнинг алоҳида қисмини мамлакатга бошқа мамлакатлар ва географик зоналардан мақсадли ёки бехосдан киритилган (интродуктсия қилинган) бегона турлар ташкил этади. Баъзи киритилган турлар, мос шароитларда, тезда мослашади ва барқарор ва мустақил равишда мавжуд популятсияларни яратадилар. Аммо бегона турлар бошқа экотизимга кирганда, ўзга сайёраликлар тезда мослашиши ва янги ҳудудлар ва яшаш жойларини эгаллаши, инвазив турга айланиб, биологик хилма-хилликнинг маҳаллий - абориген турларини сиқиб чиқариши ва зарар этказиши хавфи доимо мавжуд.

Биологик хилма-хилликнинг камайиши ёки ёввойи турларнинг маданий турлар билан алмаштирилиши билан биосферада энергия ва масса алмашинуви мувозанати ўзгаради. Натижада ҳайвонот дунёси ва одамларнинг яшаш муҳити ўзгариб, табиий офатлар сони кўпаймоқда, ҳаётнинг экологик инфратузилмаси ёмонлашмоқда.

Ҳозирги вақтда ернинг биологик хилма-хиллиги оғир кунларни бошдан кечирмоқда, у камайиб, ёъқолиб бормоқда. Биологик хилма-хилликни ёъқотишнинг энг муҳим сабаблари:

• Жисмоний ёъқ қилиш - биз биохилма-хиллик заҳираларини йиғамиз, кесамиз, овлаймиз ва бошқа ёъл билан истеъмол қиламиз, шу билан бирга алоҳида популятсиялар сонини камайтирамиз ва баъзан турларнинг ёъқ бўлиб кетишига олиб келамиз. Ҳозирги вақтда инсоният йилига Ер тиклай оладиган табиий ресурслардан 40% кўпроқ истеъмол қилади;

• Яшаш муҳитининг бузилиши ва вайрон бўлиши - одамлар табиатдан биологик хилма-хиллик мавжудлиги учун ҳудудни олади. Биз ландшафтларни экин майдонларига, аҳоли пунктларига, саноат ва саноатга айлантирамиз. Биз ҳайвонлар ва ўсимликлардан тортиб ололмайдиган ҳудудни ёввойи турларга яроқсиз ҳолга келтиришдан ва парчалашдан тортинмаймиз;

• Шунингдек, биологик хилма-хилликнинг камайишига бегона турларнинг тарқалиши, яшаш жойларининг ифлосланиши, сувдан ортиқча фойдаланиш, иқлим ўзгариши ва бошқа омиллар ҳам сабаб бўлмоқда.

Дунёда ҳар куни юздан ортиқ ҳайвонлар ва ўсимликлар турлари нобуд бўлмоқда! Ҳар куни! Ва бир неча йил ичида эрнинг биологик хилма-хиллиги билан нима содир бўлади?

Оʻзбекистон аҳолисининг коʻпайиши, иқтисодиёт ва халқ хоʻжалигининг жадал ривожланиши муносабати билан коʻплаб оʻсимлик ва ҳайвонлар турлари антропоген таʼсирга дучор боʻлмоқда. Уларнинг яшаш жойлари инсон фаолияти томонидан қўлга киритилади, бу охир-оқибатда биологик хилма-хиллик сонининг сезиларли даражада қисқаришига олиб келади. Инсоннинг прогрессив фаолияти натижасида табиий экотизимларга тузатиб бўлмайдиган зарар етказилмоқда, бунинг натижасида сув ва ярим сув экотизимларини ифодаловчи 87 турдаги ҳайвонлар, чўл экотизимларида 46 турдаги ҳайвонлар, тоғ экотизимларида 43 турдаги ҳайвонлар мавжуд. таҳдид остидаги давлат. Ҳозирги вақтда баъзи турлар ёъқ бўлиб кетиш арафасида ёки бутунлай ёъқ бўлиб кетиш арафасида.

\

Экотизимлардаги инсоний ўзгаришлар Ердаги ҳаётнинг хилма-хиллигига кескин таъсир кўрсатмоқда. Инсоният жамияти биологик хилма-хиллик асосида қурилган. Сўнгги пайтларда биологик хилма-хиллик ҳалокатли даражада ёъқолиб бормоқда. Ушбу тендентсияни орқага қайтариш учун кенг жамоатчилик эътиборини ушбу муаммога қаратиш, шунингдек, халқаро ва миллий миқёсда муҳим сиёсий қарорлар қабул қилишга ҳаракат қилинмоқда.

Биологик хилма-хилликни сақлаш муаммоси узоқ вақтдан бери глобал муаммо сифатида эътироф этилган бўлиб, биргаликда ҳаракат қилишни талаб қилади. Шу муносабат билан 1992 йилда Рио-де-Жанейрода бўлиб ўтган Ер саммити учун Биологик хилма-хиллик тўғрисидаги конвентсия (CБД) ишлаб чиқилган. Ушбу шартнома 1993 йил декабр ойида кучга кирган, 193 давлат, шу жумладан собиқ СССР ҳудудидаги барча давлатлар унинг иштирокчисидир. Ўзбекистон Биологик хилма-хиллик тўғрисидаги конвентсияга қўшилиб, Биологик хилма-хилликни сақлаш бўйича Миллий стратегияни қабул қилиб, атроф-муҳитнинг биологик ресурсларини зарарсиз муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш ниятини расман э’лон қилди. Айни пайтда Оʻзбекистондаги муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар тизимига тоʻққизта давлат қоʻриқхонаси, иккита миллий богʻ ва олтита давлат қоʻриқхонаси ҳамда Ноёб ҳайвонлар турларини коʻпайтириш Республика маркази киради.

Биологик хилма-хилликнинг аҳамияти ва уни асраб-авайлаш зарурлигини англаш инсоният жамияти ва унинг иқтисодиёти барқарор ривожланишининг калитидир. Биологик хилма-хиллик ўсимлик ва ҳайвон турларининг ниҳоятда хилма-хиллигини, уларнинг яшаш жойларини англатади. Турларнинг хилма-хиллиги қанчалик кўп бўлса, бизнинг экотизимларимиз, улар инсон ҳаёти учун тақдим этадиган маҳсулот ва хизматлар шунчалик барқарор бўлади. Ушбу маҳсулотлар ва хизматларсиз одамлар омон қололмайдилар. Озиқ-овқат, дори-дармон, чанглатиш, иқлимни тартибга солиш, кислород у тақдим этаётган биологик хилма-хиллик маҳсулотлари ва хизматларидан фақат бир нечтаси.

Биологик хилма-хиллик инсоният учун катта аҳамиятга эга ва уни асраб-авайлаш, айниқса, қашшоқликни бартараф этишда муҳим аҳамиятга эга: дунёдаги камбағалларнинг асосий қисми қишлоқларда яшайди ва уларнинг яшаши ва яшаши бевосита биохилма-хилликка боғлиқ.

Давоми бор. Ҳаёт ўз ёълини топади.