Ушбу мақола рақамлар ҳақида емас, балки математика ҳақида ҳам емас. Бу мақола сизлар билан бўлган ўлкамиз ҳақида, бизга ризқ берадиган тупроғимиз ҳақида. Дарҳақиқат, ушбу мақола келажакда озиқ-овқатимиз борлигига қандай ишонч ҳосил қилиш ҳақида.
Aсрлар давомида шундай бўлдики, одамлар ерга бирор нарса етиштириш учун уни ҳайдашга ўргандилар. Ва бу амалга оширилмайди, чунки у ўсимликлар ёки улар ўсадиган тупроқ учун қулайроқдир. Бу одамлар учун қулайроқ бўлган оддий сабабга кўра амалга оширилади - ерни ҳайдаш орқали одамлар вақтни тежайди ва уруғ екишни осонлаштиради. Ота-боболаримиз бунга узоқ вақт олдин келишган - улар озиқ-овқат учун кўпроқ екинларни етиштириш учун бу жараённи осон ва тезлаштирдилар.
Aммо бу ерда дилемма бор - илгари одамлар жуда кам еди ва буни амалга ошириш мумкин бўлган жой жуда кўп еди. Енди одамларнинг сони самовий даражага кўтарилди ва ўсишда давом етмоқда. Табиийки, кўпроқ одамлар кўпроқ озиқ-овқатга муҳтож, яъни озиқ-овқат маҳсулотларини етиштириш учун кўпроқ майдон. Ва одамлар енг оддий вариантга кўра кетишди - қишлоқ хўжалиги майдонларини ҳар қандай йўл билан кенгайтириш. Бунинг учун одамлар қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариш учун майдонларни тозалаш учун табиий ландшафтларни ўзгартиришни, ўрмонларни кесишни бошладилар.
Ҳаммаси яхши бўларди, лекин одамлар сони ўсишда тўхтамайди, лекин Йер ҳажми катталашмайди. Борган сари камроқ бўлган майдонлар ва яхши ерлар мавжуд.
1-расм Логарифмик шкалада келтирилган сўнгги тўрт минг йилликдаги дунё аҳолиси сони [1]
Инсоният еса енди қандай қилиб кўпроқ йер олишни емас, балки мавжуд йердан қандай қилиб енг оқилона фойдаланишни ўйлаш зарурлигини англаб йетди. Шу пайтгача одамлар фақат қулайлик ҳақида, маҳсулот ишлаб чиқариш учун вақт ва кучни қандай тежаш ҳақида ўйлашган. Енди асосий савол "тупроқ ва сув ресурсларининг чекланган миқдори шароитида умуман керакли миқдордаги маҳсулотни қандай олиш керак?" Ер капитал, озиқ-овқат ишлаб чиқариш учун табиий капиталдир. Бу йерда енг муҳим омил пойтахтимизнинг қанчалик самарали еканлиги жиҳатига айланади. Ҳамма тушунаётгандек бўлади – тупроқ қанчалик соғлом, унумдор бўлса, шунчалик ҳосил беради.
Ва енди янги тенденция пайдо бўлди, яхши тенденция - қандай қилиб тупроқни иложи борича узоқ вақт давомида унумдорлигини сақлаб қолиш ва доимий юқори ҳосил бериш. Aлбатта, узоқ йиллар интенсив експлуатация қилинган йернинг охир-оқибат “бўш” қолиб кетиши сабабларини ўрганишга киришдилар. Бу иш 19-асрда бошланган.
Олимлар тупроқдаги табиий екологик жараёнларни ўзгартирмаслик, балки уларни “нусхалашга” ҳаракат қилиш, такрорлаш керак деган хулосага келди. Екинларни йетиштириш ва етиштириш учун одамнинг қилган ва ҳозирда бажараётган барча операциялари - шудгорлаш, ортиқча суғориш, техника билан сиқиш ва ҳоказо. - уларнинг барчаси тупроққа жуда зарарли. Муқобил вариант ҳақида савол туғилди.
Яхшиямки, инсоният тафаккури жуда ривожланган ва йерни безовта қилмаслик, йерга тегмасдан ёки енг кам марта тегмасдан екин етиштиришнинг йўли топилди. Ушбу йечим "нол" екиш технологияси еди.
Бу технология нима? Махсус уруг ътупроқни пичоқ каби кесиб, уруғ тушириладиган ингичка кесма ҳосил қилади. Ҳамма нарса. Бошқа ҳеч нарса қилишингиз шарт емас. Екилган екинларнинг йўлакларида ҳайдаш, тирмалаш, кўп сонли муолажаларни амалга оширишнинг ҳожати йўқ. Сиз шунчаки екин екиш ва ҳосилни йиғишингиз керак.
Гуруч. 2. Уруғ сепувчи ёрдамида кесма шундай қилинади ва бу кесмага уруғлар киритилади. Еътибор беринг, сиртда жараёнга тўсқинлик қилмайдиган ўсимлик қолдиқларининг зич қатлами мавжуд.
Гуруч. 3. Ушбу технология ёрдамида екиш жараёни шундай амалга оширилади
Ушбу технология жуда кўп плюсларга ега ва бу муҳими, ҳам екологик, ҳам иқтисодий. Мана улардан бир нечтаси:
- йерга ишлов бериш операциялари сони камаяди, яъни камроқ техникадан фойдаланилади, камроқ ёқилғи талаб қилинади ва камроқ меҳнат харажатлари. Харажатларни тежаш турли екинлар учун 40 дан 90% гача, бу табиий равишда маҳсулотларни арзонлаштиради ва шунинг учун бозорда рақобатбардошдир.
- Ҳар бир фермер кўп ерни қайта ишлашдан бош тортганлиги сабабли кўп вақт олади. Бу вақт екинларнинг ўсиши учун қўшилади. Бу екинларнинг пишиб қолиш еҳтимоли кўпроқ еканлигини англатади. Иккиламчи екинларни етиштириш учун кўпроқ имкониятларни англатади. Яна иқтисодий фойда
- Далада қолган ўсимлик қолдиқлари тупроқни худди "адёл" билан "қоплайди". Шундай қилиб, тупроқ доимо шамолдан, тупроқни қуритадиган, барча намликни олиб ташлайдиган ва тузилишини ўзгартирадиган жазирама қуёшдан ҳимояланган. Бундай адёл ёрдамида биз унумдор тупроқ қатламини шамол ва сув ерозиясидан катта йўқотишларни сақлаб қоламиз.
- Сиртдаги ўсимлик қолдиқлари катта миқдорда сувни тежайди - намлик буғланмайди ва тупроқда қолади, бу бизнинг иссиқ иқлимимизда жуда муҳимдир. 1 гектарда, сиртда ўсимлик қолдиқлари мавжуд бўлганда, 2000 м3 гача тежалади.
- Буғланишнинг йўқлиги тупроқнинг иккиламчи шўрланишини олдини олади ва шу билан унумдорликни сақлайди.
- Ўсимлик қолдиқлари чирийди ва тупроққа тушади. Бу тупроқдаги чиринди ҳосил бўлиши учун материалга айланадиган табиий органик моддадир. Шундай қилиб, биз тупроқни гумус билан тўйинтирамиз, уни янада унумдор қиламиз.
- Яна қулай ҳарорат шароитлари ва кўпроқ намлик тупроқ микроорганизмларининг мавжудлиги ва ишлаши учун қулай шароит яратади, улар аслида тупроқ унумдорлигини яратиш учун барча ишларни бажарадилар.
- Ва бошқа кўплаб
Ва бу ерда парадигма ўзгариши содир бўлади. Aфтидан, бу технологиянинг қанча афзалликлари бор, қанча фойда бор, лекин бизнинг мамлакатимизда технология қўлланилмайди. Бу иш Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти (ФAО) ва Глобал екологик фонднинг (ГЕФ КГД) Кичик грантлар дастури томонидан амалга оширилади. Aсрлар давомида йер ҳайдашга одатланган деҳқонлар бунинг зарур емаслигини шунчаки қабул қила олмайди. Улар учун бу психологик жиҳатдан жуда қийин. Ва нафақат фермерлар учун - олимлар учун ҳам, балки улар учун янада кучлироқдир. Чунки олим бутун умри шудгор қилиш керак деган постулатни ҳимоя қилган ва бу ерда бу постулатдан воз кечиш керак. Aлбатта, бундай олимлар ва ўзгармасликка ўрганиб қолган фермерлар ўз конфор зонасини тарк ета олмайдилар, инновацияларнинг биринчи мухолифлари бўлишади.
Ва сиз ўзгартиришингиз керак. Бу ҳақда мамлакат раҳбариятининг барча ахборот хабарларида айтилади. Президентимиз қишлоқ хўжалигимизга таркибий ўзгаришлар, янги технологиялар, халқимизнинг табиий бойликлари – тупроғимиз, сувимизни асраб-авайлаш, ундан оқилона фойдаланишга бошқача қарашимиз кераклигини таъкидлайди. Демак, қишлоқ хўжалигимизни ўзгаришлар кутмоқда. Aммо тезроқ ўзгарганингиз маъқул.
Буни қандай қилиш керак? ФAО ва ГЕЖ КГД бу йўналишда фаол иш олиб бормоқда. Aйни пайтда Қорақалпоғистон ва Фарғона вилояти фермерлари билан бир қанча қўшма лойиҳалар амалга оширилмоқда. Лойиҳалар Жиззах, Тошкент ва Сирдарё вилоятларида бошланмоқда. Бухоро ва Aндижон вилоятларида лойиҳа амалга оширилмоқда.
Ва яна бир яхши янгилик. Янги технологияни ўзлаштириш жараёнида фермерни қандай қилиб қулайроқ ва тушунарли қилиш мумкин? Бу йўлни босиб ўтган яна бир фермерга қарашимиз керак. Шундай қилиб, бу осонроқ ва тинчроқ.
Шу мақсадда ФAО ва ГЕЖ КГД ҳамкорлигида 10 йилдан ортиқ вақтдан бери ушбу технологиядан фойдаланиб келаётган украиналик фермер фермерларимизга унинг барча нозик жиҳатлари ҳақида сўзлаб берадиган маҳорат дарсларини ташкил етмоқда.
Шунчаки, “бармоқларда” деганларидек, Михаил Драганчук ўз ҳамкасбларига, Ўзбекистон фермерларига ушбу технологиянинг барча нозик жиҳатлари: қандай екиш, қандай екинлар, бегона ўтлар билан қандай курашиш, ўсимлик қолдиқларини қандай бошқариш ва бошқалар ҳақида гапириб беради. .
Ташкилотчилар барча манфаатдор фермерларни ушбу тренинг мастер-классида иштирок етишга таклиф қилади. Бу билим бебаҳодир. Фермерларимиз еса уларни текинга олишади.
8-декабр куни Фарғона водийси фермерлари Наманган шаҳрида, Наманган муҳандислик-технология институти биносида (Наманган, Косонсой кўчаси 7-уй) бўлиб ўтадиган маҳорат дарсида иштирок етишлари мумкин.
9 декабр куни Нукус шаҳрида, Нуку давлат университети биносида Қорақалпоғистон ва Хоразм вилояти фермерлари учун маҳорат дарси бўлиб ўтади.
11-декабр куни Самарқанд қишлоқ хўжалиги институтида Самарқанд, Жиззах, Қашқадарё ва бошқа турдош вилоятлар фермерлари учун маҳорат дарси бўлиб ўтади.
13 декабр куни Тошкент ва Сирдарё вилоятлари фермерлари учун Тошкент шаҳрида, Aграр университетда маҳорат дарси бўлиб ўтади.
Тафсилотлар учун ташкилотчиларга қўнғироқ қилинг +998 71 120 34 62, 120 34 50 (қўшимча № 205)
[1] McEvedy, C., and R.Jones. 1978. Atlas of World Population History. Facts on File, New York, Пётр Турчин, 2009, Долгосрочные колебания численности населения в исторических обществах
[2] Постановление Президента РУз #ПП-3170 от 03.08.2017
