Ҳар бир тур муҳим

Ўзбекистонда қанча турдаги дарахтлар, гуллар, ўтлар ўсади? Бу саволга ҳеч кимнинг тайёр жавоби ёъқ. Баъзи шаҳарликлар - юзлаб, кимдир айтишга журъат этади - минглаб дейишади. Дарҳақиқат, Ўзбекистон флораси жуда кўп ҳайратланарли ва ноёб турлар билан ифодаланади. Ва яна бир гўзал гулга қараганингизда, сиз бу ҳақда ўйламайсиз ва фақат она табиатининг фантазиясига, унинг хилма-хиллиги ва шаклларига ҳайрон қоласиз. Ба’зида Ўзбекистонда ўсимликларнинг қанча тури борлиги муҳим эмасдек туюлади. Асосийси, улар мавжуд ва бу бизнинг миллий бойлигимиздир, уни ортиқча баҳолаб бўлмайди, лекин турлардан бири ёъқ бўлиб кетиш арафасида турганини ёки ёъқ бўлиб кетганини тушуниш жуда ачинарли.

Ва бу эрда табиатда мавжуд бўлган турлар сони ҳақидаги савол бошқа рангга эга бўлади. Ва кимдир беихтиёр таниқли ва севимли филмдаги ибораларни эслайди, масалан: “... статистик маълумотларсиз ҳаёт оғир меҳнатга айланади. Агар статистика бўлмаганида, биз қанчалик яхши ишлаётганимизни билмас эдик ". Дарҳақиқат, мамлакатимизда қанча тур ўсишини билмасак, қандай бойлик борлигини ва умуман ўзимиз ва авлодларимиз учун нимани ҳимоя қилишимиз кераклигини билмаймиз. Шу боис Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўсимлик ва ҳайвонот дунёси генофонди институти ташаббуси билан амалга оширилаётган “Ўзбекистонда ўсимликлар хилма-хиллигининг марказий ма’лумотлар базасини яратиш” лойиҳасининг ўзига хослиги билан ажралиб туради. Лойиҳа жуда долзарб бўлиб, унинг натижалари илмий билимларнинг бебаҳо багажига киритилади, бу эса замонавий мутахассислар томонидан ҳамон қадрланади ва олимларнинг келажак авлодлари томонидан қўлланилади. Худди ҳозир турли энсиклопедиялар ёрдамига мурожаат қилаётганимиз каби.

Ўсимликлар қадимги дунёнинг кам сонли вакилларидан биридир. Бу, эҳтимол, тирик дунёнинг биринчи вакилларидан бири (агар сиз бактериялар ва бир ҳужайрали организмларни ҳисобга олмасангиз) ва эрнинг аҳолиси. Уларнинг кўпчилиги баҳор ва қишни сайёрамизнинг қиёфаси улкан ўзгаришларни бошдан кечираётган кунларда учратган. Ўсимликлар динозаврлар даврининг тонг ва оқшом гувоҳлари ва инсон эволютсиясининг жим гувоҳларидир. Булар ер тарихининг йилномачилари ва уларнинг инсон айби билан ё‘қ бўлиб кетиши ёки ё‘қ бўлиб кетиши, аслида, инсоннинг ўз тарихини – ер тарихини ё‘қ қилиш ҳаракатидир. Ва шунинг учун уни қандай сақлашни билиш учун қанча ва яна нимани сақлаб қолганимизни билиш жуда муҳимдир. Ўсимликлар дунёси ма’лумотлар базаси эса шу ма’нода бизга ҳақиқий манзарани кўрсатиш ва умумий бойлигимиз, ўсимлик дунёмизни сақлаш ва кўпайтириш ё‘лидаги кўплаб муаммоларни ҳал қилиш калитини бериш учун яратилган.

Лойиҳанинг қандай бошлангани ва Наталя Бешко биз билан баҳам кўрган янгиликлар - лойиҳа менежери, ботаника гуруси, буюк билувчи ва яшил дунёнинг дўсти ҳақида биз веб-сайтимизнинг саҳифаларида аллақачон хабар берган эдик. Ушбу лойиҳа яхши натижаларни кўрсатмоқда ва биз ҳар доим мамлакатимизнинг турли бурчакларидан лойиҳанинг кейинги ютуқлари ҳақидаги хабарлардан мамнунмиз. “Правда Востока” газетаси лойиҳа ва унинг ютуқлари ҳақида ёзган, унинг материаллари сайтимизда э’лон қилинган.

Лойиҳада тўпланган маълумотлар бизнинг ўрмон хўжалигимиз ва ПО тизимини (қўриқланадиган табиий ҳудудлар) ривожлантиришни режалаштириш учун асос бўлиб хизмат қилади. Ушбу маълумотлар ўсимлик ресурсларининг ҳолатини аниқлашга ва улардан фойдаланишга чекловлар ўрнатишга, "Қизил китоб" ни юритишга, турли хил иқтисодий объектларнинг экологик экспертизасини ўтказишга ёрдам беради ва ҳоказо.

Яқинда у биз билан яна бир бор лойиҳамиз доирасида эришган ютуқлари билан ўртоқлашди, бизни топилмалар ва ҳудудимиз ўсимликлари ва табиат манзараларининг ажойиб суратлари билан қувонтирди. Бу суратларнинг аксарияти Тошкентдан бир неча соатлик масофада олинган бўлиб, ўзининг бетакрорлиги, тутиб бўлмайдиган тазелик ва гўзаллиги билан ҳайратга солади. Одамларда бундай ўсимликлар мамлакатимизда ўсиши мумкинлиги ҳақида ҳатто тасаввур ҳам ёъқ. Дарҳақиқат, уларни кўриш учун сиз кўп қийинчиликлар ва қийинчиликларни бошдан кечиришингиз, кўп ёълларни босиб ўтишингиз ва ҳаракат қилишингиз керак. Ва шундай бўлгани яхши. Ўсимликларимизнинг кўплаб яшаш жойларига кириш имкони ёъқлиги ва уларнинг эфемерлиги туфайли табиатда кўп нарсалар ҳали ҳам сақланиб қолгани яхши.

Бу сафар Наталя экспедитсияси Угом ва Чотқол эгалигидаги Гʻарбий Тян-Шанга ёʻл олди. Экспедитсия 12 кун, 5 дан 16 августгача давом этди. Бу вақт ичида 250 км га яқин турли ёʻллар ва тогʻли эрлар қопланиб, гʻилдираклар билан қопланган ва отларда оёқ ости қилинган. Экспедитсия маълумотлар базаси учун маълумотларни тўплади ва Угом-Чотқол миллий боғи флораси бўйича кўрсатма учун кўплаб фотосуратлар олинди.

Тоғларимизда ҳар доим қизиқарли ва гўзал. Ҳар қандай тоғли ҳудуд, эҳтимол, ягона бўшлиқдир, ёки, агар шундай қилиб айтганда - "елемент" бўлиб, у эрда йилнинг исталган вақтида гўзал бўлади.

Харитага назар ташласангиз, Тян-Шан тоғларининг умумий узунлигининг деярли ярми (тахминан 2500 км) Ўрта Осиёда жойлашганлигини кўришингиз мумкин. Тян-Шаннинг катта қисми (Хитой тилидан таржима қилинган Тян-Шан "юлдузли тоғлар" деган маънони англатади) Қирғизистон ҳудуди бўйлаб чўзилган. Тян-Шаннинг жануби-гʻарбий қисми Оʻзбекистон улушига тоʻгʻри келди. Оʻзбекистоннинг айнан шу ҳудуди оʻсимлик дунёсининг хилма-хил шакллари ва турларига энг бой. Олимларнинг фикрича, бу ерда 2100 дан ортиқ оʻсимлик турлари оʻсади, бу Оʻзбекистон ёввойи флорасининг 50 фоиздан ортигʻини, бутун Марказий Осиё флорасининг 25 фоизини ташкил этади.

Совет даврида ҳам Ўзбекистон табиати олимлар ва табиат ихлосмандларида катта қизиқиш уйғотган, умуман олганда, Ғарбий Тян-Шан флораси яхши ўрганилган ва кўплаб олимларнинг асарларида тақдим этилган. Аммо баланд тоғли ҳудудларга кириш одатда қийин ва шунинг учун камдан-кам ҳолларда ботаниклар ташриф буюришади. Бу ерда Республикамизнинг энг йирик муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлари – Угом-Чотқол миллий богʻи бешта оʻсимлик камари боʻйлаб чоʻзилган – қисқа муддатли (ефемер оʻсимликлари) камаридан то алп (алп) оʻсимликлари камаригача. Богʻ таркибига Чотқол биосфера резервати киради.

Турон чоʻли флорасидан тортиб Помир-Олой тогʻ флорасигача боʻлган кенг ҳудудда 1700 га яқин оʻсимлик турлари оʻсади, шундан 61 тури Оʻзбекистон Қизил китобига киритилган, шундан 1137 тури (шундан 31 таси Қизил китобга киритилган). Маълумотлар китоби) қўриқхона ҳудудида ўсади ... Ғарбий Тян-Шаннинг кўплаб ўсимлик турлари эндемик, яъни улар фақат шу эрда ўсади ва кам учрайди. Ва шу муносабат билан ушбу дала экспедитсияси амалга оширилди. Экспедитсиянинг вазифаси электрон маълумотлар базаси учун ушбу минтақадаги ўсимликларнинг тур таркиби, ҳолати ва тарқалиши тўғрисида зарур маълумотларни тўплаш, шунингдек, алп тоғлари турларини фотографик ҳужжатлаштириш ва тасвирланган қўлланма - каталог яратиш эди.

Экспедитсия давомида Қизилнур ва Оқтахта ёʻлларида Чотқол биосфера резервати ва Угом-Чотқол миллий богʻининг оʻрта тогʻли ва баланд тогʻли ҳудудлари, Бошқизилсой, Реваштисой, Зиндансой, Тереклисой, Ташкенсой ҳавзалари коʻздан кечирилди. Экспедитсия аъзолари кенг кўламли гербарий йиғишди, ўсимликлар сонини ҳисобга олишди, ўсимликларнинг фотосуратларини олишди. Бу эрда жуда фойдали, замонавий юқори технологиялар кириб келди, сўнгги пайтларда кўплаб соҳа олимлари улар билан хайрлашмаяпти. Глобал жойлашишни аниқлаш тизимининг (ГПС) замонавий технологияларидан фойдаланган ҳолда, эндемик ва ноёб ўсимлик турларининг популятсиялари координаталари қайд этилди. Ўрганилаётган турларнинг яшаш жойлари тўғрисидаги маълумотлар маълумотлар базасига киритилган.

Юқоридагиларни қўллаб-қувватлаган ҳолда, биз сизнинг кўзингиз ва эътиборингизга бир қатор ажойиб фотосуратларни тақдим этишдан мамнунмиз.

Наталя Бешко сурати.

Роҳатланинг

Эсингизда бўлсин, тоғларга ҳайдашда, ёъл четида гул териш ёки сотиб олиш васвасасига тушманг. Ахир, ҳар бир тур муҳим аҳамиятга эга. Ва ҳаётдан узилган ҳар бир тур нозик экотизимдаги ёриқдир. Турлар қанча кўп бўлса, экотизим шунчалик барқарор.